vormgeving

'Gerrit Rietveld 1888-1964', t/m 21 febr 1993 in het Centraal Museum, Utrecht. Open di t/m za 10-17u, wo en vr ook 17-21u, zo en feestd 12-17u. Voorverkoop van kaarten voor de ochtend bij VVV-bureaus. Het Kunsthistorisch Centrum in Amsterdam organiseert iedere vr en zo een excursie per bus langs een aantal Rietveldpanden in Utrecht, met bezichtiging van de interieurs en toelichting door bewoners en kunsthistorici, tel 020-6265490. Het Rietveld- Schrderhuis kan op afspraak worden bezocht, di t/m do en za 10.30-16u, vr 19- 20.30u, tel 030-362310.

"Dat de naam Rietveld alleen nog geassocieerd zal worden met een stoel uit 1918 en een huis van 1924, is ondenkbaar na het lezen van dit boek," stelt Sjarel Ex, directeur van het Centraal Museum, in zijn voorwoord van de oeuvrecatalogus van Rietveld. Het bekijken van de tentoonstelling 'Gerrit Rietveld 18881964' heeft hetzelfde effect.

Het beeld van Rietveld als ontwerper van de rood-blauwe stoel, de zigzagstoel en het Rietveld-Schroderhuis blijkt veel te beperkt. Door heel Nederland staan gebouwen en meubels die door Rietveld zijn ontworpen. De catalogus vermeldt 215 ontwerpen voor meubels, 232 voor gebouwen en nog 249 andere. Voor de tentoonstelling, die na Utrecht naar het Centre Pompidou in Parijs en het Guggenheim in New York zal reizen, is uit dit aanbod een zo representatief mogelijke keuze gemaakt. Het Centraal Museum zelf wil vanaf 1995 een speciale afdeling voor Rietveld inrichten.

Speurwerk

Marijke Kuper, die op Rietveld afstudeerde en in samenwerking met het Centraal Museum en het Nederlands Architectuurinstituut (NAi) de tentoonstelling samenstelde, wist door jarenlang grondig speurwerk in archieven veel gegevens op te diepen. Van veel gebouwen was niet duidelijk dat ze door Rietveld ontworpen waren; Rietveld zelf hield nooit een lijst bij van wat hij allemaal maakte. Wanneer Kuper om documentatie vroeg, kreeg ze steeds opnieuw te horen dat het bedoelde ontwerp 'nooit van Rietveld kon zijn, omdat het totaal niet op zijn werk (lees: op het RietveldSchroderhuis, I.S.) leek'. Een hardnekkig misverstand.

Uit de veelheid van het getoonde materiaal blijkt juist hoe creatief en veelzijdig Rietveld was, hoe speels hij dacht en ontwierp. Zijn veel geciteerde uitspraak 'architectuur is het scheppen van ruimte' krijgt in ieder ontwerp een eigen vorm, of het nu een sociale-woningbouw-project was, een veelhoekig vakantiehuisje, een villa, een weefgetouw of een fietsenstalling.

Naast het materiaal uit het RietveldSchroder-archief van zijn opdrachtgeefster en goede vriendin Truus Schroder, dat in 1987 in bezit van het museum kwam, de archieven die het NAi bezit van de architectenbureaus waar Rietveld deel van uitmaakte (o.a. het bureau Rietveld, Van Dillen en Van Tricht) en eigen speurwerk leverden tips van particulieren materiaal voor de expositie en de catalogus op. Het afgelopen jaar werd het Centraal Museum 'platgebeld' door mensen die beweerden een Rietveldmeubel in huis te hebben. Veel daarvan waren kopieen of geen ontwerpen van Rietveld, maar er kwamen ook onbekende exemplaren tevoorschijn.

Wat deze expositie in Utrecht echter uniek maakt, is dat naast de maquettes, de schetsen, foto's, tekeningen en meubels in het museum, de stad zelf een bijdrage levert aan het beeld van Rietvelds werk. Dertien huizen en woonprojecten van Rietveld zijn hier bewaard en gewoon in gebruik als woning of kantoor. Daarvan is alleen het beroemde Rietveld-Schroderhuis met zijn authentieke, volledig door Rietveld ontworpen interieur, een museum. Behalve dat iedereen deze panden van buiten kan bekijken, worden in het kader van de tentoonstelling excursies georganiseerd waarbij de interieurs worden bezichtigd. In Rietvelds woningcomplex uit de jaren vijftig, de Robijnhof, heeft het museum speciaal daarvoor een woning gehuurd.

Deze gebouwen geven op nog een andere manier een beeld van Rietvelds werk. Ze zeggen niet alleen iets over de realisatie van zijn uitzonderlijke ideeen over verhoudingen, over het vormgeven van ruimte in architectuur en over de toepassingen van prefabmaterialen en - constructies, maar ook over de manier waarop in de loop der jaren met zijn ontwerpen is omgesprongen.

Veel van Rietvelds ideeen over goedkope, prefab-methoden en het groeperen van centrale voorzieningen in de kern van een woning blijken nog uitermate bruikbaar. Toch is aan zijn gebouwen veel vertimmerd. In plaats van Rietvelds smalle kozijnen zijn bij renovatie vaak brede, aluminium kozijnen ingezet, in de doorlopende ruimtes verschenen tussenwandjes en 'zuivere' ruimtes raakten bekleed met hoogpolig tapijt en gedessineerd behang. Dit soort veranderingen tastten de kerngedachte achter het ontwerp aan, het vervangen van verouderde keukens en sanitaire voorzieningen niet. Er zijn echter ook bewoners die hun woning of kantoor juist zoveel mogelijk in de oude staat hebben teruggebracht. Ook dat zegt iets over Rietvelds werk en de manier waarop ermee wordt omgesprongen.

Ook Arno van der Mark en Jan van Grunsven, de kunstenaars die op verzoek van het Centraal Museum de tentoonstelling inrichtten, wilden duidelijk maken dat bij een expositie als deze ook heel andere factoren dan Rietvelds werk alleen het beeld over de ontwerper bepalen. De catalogus, de expositiezalen en de selectie uit het ontwerpmateriaal hebben ieder evenveel invloed, stelden Grusven en Van der Mark. Om dat zichtbaar te maken, bedekten ze Rietvelds ideeenwereld (de maquettes, schetsen en tekeningen tegen de wanden) met platen perspex. De meubels staan chronologisch geordend op een ondergrond van cataloguspagina's, die eveneens met platen perspex zijn afgedekt. Daarin weerspiegelen de bezoekers, de ruimte en de tastbare ontwerpen (de meubels). Dat maakt hen voor de tentoonstelling net zo belangrijk als het ideeengoed van Rietveld zelf; hetzelfde wat gebeurt wanneer een ontwerp in gebruik is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden