Vormgever van formaat

Twee affiches uit 1927 van Jan Tschichold, te zien in ¿Who sets the standard?¿, een expositie van het Graphic Design museum Breda. (Trouw) Beeld
Twee affiches uit 1927 van Jan Tschichold, te zien in ¿Who sets the standard?¿, een expositie van het Graphic Design museum Breda. (Trouw)

Typograaf Jan Tschichold (1902-1974) had uitgesproken opvattingen over de presentatie van tekst en beeld: simpel en kort, vorm volgt functie. Zijn invloed is nog altijd zichtbaar.

We hebben het dagelijks in onze handen, 210 x 297 cm, beter bekend als het A4’tje, de DIN standaard voor papierformaten uit 1920. Printers, kopieerapparaten, ordners en dossiermappen hoe zouden we kunnen werken als we allemaal maar het formaat van onze eigen voorkeur zouden gebruiken.

In de tentoonstelling ’Who Sets the Standard?’ in het Graphic Design Museum in Breda is te zien hoe grafisch ontwerper Jan Tschichold (1902-1974) grote invloed had op de standaardisering en ontwikkeling van ons drukwerk.

Een groot voorvechter voor invoering van de ’Deutsche Industrie Norm’ (DIN ) bij het produceren van drukwerk was deze typograaf. Met zijn instructieboek ’Die Neue Typographie’ (1928) legde hij de basis voor het hele drukproces, vanaf het ontwerp tot en met de drukpers. Het boek vertelt welk lettertype beter is dan het andere, wanneer je kapitalen of onderkast hoort te gebruiken en geeft tot en met in millimeters nauwkeurig aan waar een adres op briefpapier moet staan.

Flarden van ratelende typemachines, voorbijsnellende treinen, mensenmassa’s, rokende schoorstenen en rinkelende telefoons geven in de experimentele montagefilm ’Die symphonie der Grossstadt’ van Walter Ruttman uit 1927 een beeld van een maatschappij die door de industrialisatie in het begin van de vorige eeuw in ras tempo veranderde.

Met het zien van deze film aan het begin van de tentoonstelling heb je al de kern van Tschicholds opvattingen te pakken: sneller lezen en informatie makkelijk tot je kunnen nemen. De klassiek geschoolde kalligraaf bestudeerde tot in details hoe de media er rond 1920 uitzagen. Hij noteerde nauwkeurig wat er schortte aan al die uithangborden, boeken en kranten. In zijn ogen was het een chaos: te veel gebruik van gotische letters die niet te ontcijferen waren en een willekeur van vette en magere letters door elkaar.

Als hij in 1923 de beroemde Bauhaus expositie in Weimar bezoekt maken de helderheid, het gebruik van contrast en primaire kleuren zo’n onuitwisbare indruk dat zijn ideeën over grafische vormgeving vaste vorm krijgen. In 1925 komt hij met een manifest. Alles moet voortaan schreefloos, het gebruik van schreefletters kraakt hij af. Verder pleit hij voor het belang van standaardformaten in drukwerk en een effectief gebruik van lettergroottes en diktes. De tekst moet de lezer kunnen volgen door dikke onderstrepingen, grote contrasten en een asymmetrische lay-out.

Het was de ordening en structuur die hij ook bewonderde bij de constructivisten El Lissitzky en Lazlo Moholy Nagy. Ook de Nederlander Piet Zwart was belangrijk voor hem. Het waren voor hem voorbeelden waar hij mee correspondeerde en werk uitwisselde. Allen streefden ze naar de simpelste en kortste vorm. De vorm volgt de functie.

Op de affiches van Tschichold, Zwart en Nagy zie je de grote verandering in grafische vormgeving. Boodschappen komen direct op je af, er is geen ontkomen meer aan met het gebruik van zwarte teksten op wit papier, grote schreefloze letters, fotomontages en het gebruik van primair rood en blauw .

In ’Die Neue Typographie’ wijst Tschichold ook op de vormgeving van kranten. Kranten vindt hij te veel op een boek lijken. Hij pleit voor meer en minder nadruk in delen van de tekst. Koppen niet in hoofdletters, dat leest niet gemakkelijk. Als voorbeeld noemt hij de Nederlandse kranten, die het in zijn ogen niet zo slecht deden met hun schreefloze koppen.

In 1933 vlucht Tschichold naar Zwitserland, omdat hij door zijn sympathieën met de constructivisten voor bolsjewiek wordt aangezien. Tschichold is tot het onuitstaanbare overtuigd van zichzelf, maar in 1925 keert hij zich in Zwitserland tegen zijn eigen opvattingen. Een beetje bizar en schizofreen komt deze uitspraak dan ook over in een brief uit 1945; ’Ooit was ik een voorstander van DIN-formaten maar nu niet meer. (....)Nu zie ik DIN als een uitvinding van de duivel, een misdaad tegen de ziel.” Zijn eigen ideeën vindt hij te rigide en dogmatisch geworden. In 1964-67 ontwerpt hij de ’Sabon’, een schreefletter die in groot contrast staat met de stempelletter Transito uit 1930.

In de tweede zaal is te zien hoe zijn opvattingen in Zwitserland veranderden en welke invloed hij had op Nederlandse ontwerpers van na 1950 als Wim Crouwel. Het principe van ordening en structuur is de basis waarmee ook Crouwel zijn affiches voor het Stedelijk Museum in de jaren zeventig vormgaf.

Tschichold is wat tweeslachtig: hij blijft heen en weer gaan tussen eerdere opvattingen en nieuwe inzichten. In 1946 krijgt hij de opdracht de Penguin paperbacks een nieuw gezicht te geven. Hij maakt gebruik van symmetrie, waardoor de boeken er klassiek zouden uitzien. Maar hij brengt wel een duidelijk onderscheid aan door de omslagen de kleuren groen voor misdaad, oranje voor fictie en blauw voor biografie te geven.

Naast het werk van Tschichold, onder de titel ’Guiding a New Tradition’, is er een bijdrage van de jonge ontwerper Hendrik Jan Grievink: ’Form follows Format’. Grievink heeft websites ontdaan van al hun informatie waardoor er alleen maar blokken en kleuren op het scherm overblijven. De screenprints hangen op een grote wand bij elkaar. Hij laat zien dat Tschichold ook in de modernste media nog steeds aanwezig is. Maar dat misschien wel door die dubbele persoonlijkheid, het loslaten van principes, niet alles er volgens het boek van 1928 uitziet.

(\N) Beeld
(\N)
(\N) Beeld
(\N)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden