Vorm geven aan de wanhoop

Van 'Leben? Oder Theater?', het levenswerk van Charlotte Salomon, verschijnt donderdag een nieuwe versie. Regisseur Frans Weisz maakte een film en een documentaire over de Joods-Duitse kunstenares. Trouw spreekt met Weisz over de invloed van Charlotte op zijn leven.

In zijn werkkamer in zijn huis in Amsterdam, uitkijkend over de Prinsengracht, excuseert Frans Weisz (Amsterdam, 1938) zich voor de stapels boeken op de grond. De spaarzame ruimtes op de muren zónder boekenkasten zijn beplakt met posters van zijn films. Hij is net klaar met een documentaire over beeldhouwster Lotta Blokker, en de storyboards voor de verfilming van Remco Camperts 'Het leven is vurrukkulluk' liggen op tafel. Maar over Charlotte praat Weisz graag; vaak naadloos vermengd met zijn eigen levensverhaal.

Weisz maakte kennis met Charlotte in 1972, tijdens zijn eerste grote publiekssucces. Ajax zat met Rinus Michels in de bioscoop om Weisz' film 'De inbreker' te zien, toen Hans Rooduijn belde, de man die voor Weisz tijdens de oorlog een onderduikadres geregeld had. Weisz: "Rooduijn zei: 'Leuke film hoor, goed gedaan. Maar als je nu niet als de sodemieter naar de tentoonstelling over Charlotte Salomon gaat, dan wil ik nooit meer iets met je te maken hebben!' Dus ik kwam om half vier aan bij het Joods Historisch Museum. Toen ze gingen sluiten hebben ze me er echt uit moeten duwen. Wat het was? Ik weet het niet. Twee dingen kwamen samen: een storyboard voor een film, en het Berlijn van mijn vader die ik niet gekend heb.'

Vaders dagboek

Weisz' vader, de acteur Géza Weisz, was in 1904 geboren in Berlijn, vluchtte naar Amsterdam en werd verliefd op een Nederlandse, ze trouwden en kregen een zoon. Zijn onderduikadres werd verraden, hij stierf in 1944 in Auschwitz. Frans Weisz begint te zoeken tussen de stapels boeken. "Hier ligt ergens zijn dagboek. Ik had het steeds naast me neergelegd, maar inmiddels heb ik het voor driekwart voorgelezen aan mijn vrouw, en natuurlijk alvast de laatste pagina's gelezen. Daaruit blijkt dat ik hem op m'n vijfde verjaardag nog heb gezien, terwijl ik altijd dacht en zei dat ik hem sinds m'n tweede niet had gezien.

"Dat is hoe verhalen werken. Liegen maakt dat het leven net wat langer lijkt te duren. Liegen is fantaseren, fantaseren is liegen. Mijn zoon Géza vroeg me eens hem te helpen bij een opstel. Toen zei ik: 'Kijk, buiten loopt een man, met een hond. Hij praat steeds met z'n hond, en die hond praat terug. Dan kan jij nu toch verzinnen wat die hond allemaal te vertellen heeft?' Géza ging kijken, en er was natuurlijk geen man met hond. Dat is schrijven."

Het dagboek is gevonden. Weisz begint te bladeren, en praat door. "Op de laatste bladzijde las ik: vandaag was F. jarig.' Weisz heeft de goede pagina gevonden. Teleurgesteld: "Hier, zie je dat is liegen! Hij schrijft gewoon 'Fransje'.

"Met Charlotte op zoek gaan naar het Berlijn van m'n vader was mijn enige toegang tot diens, mij onbekende, wereld. Mijn moeder heeft me heel weinig over de oorlog willen vertellen. Ja, laten we het over Charlotte hebben.

"Het was in 1975. Na de cultfilm 'Gangstermeisje' hadden we vooral publieksfilms gemaakt, en ik zat niet lekker in mijn vel. Ischa (Meijer, JdW) interviewde me op de set van 'Heb medelij, Jet!'. Hij vroeg: 'Frans, waar ben je in godsnaam mee bezig? Waarom maak je nou niet één keer een film die iets met jou te maken heeft?' Hij had gelijk. Maar ik kon niets bedenken uit mijn leven dat de moeite van het verfilmen waard was. En toen zag ik ineens 'Charlotte' voor me. Iedereen wil iéts maken dat de wereld mooier maakt, dat je het gevoel geeft dat wat je doet de moeite waard was.

Genezing

"Voor Charlotte zelf was het lijfsbehoud. Bij haar was het alles of niets - ze schilderde om te overleven. Toen ik aan de producent moest uitleggen waar 'Charlotte' over ging, wat de premisse van de film was - een soort examenvraag voor de regisseur - herinnerde ik me uit een interview een formulering die klopte. 'Het moment van het vorm geven aan de wanhoop is het begin van de genezing.' Dat was het."

Charlotte's stiefmoeder en vader waren na de oorlog in Nederland gebleven. Meer dan een jaar ging Judith Herzberg, die het scenario van de film schreef, een middag per week bij stiefmoeder Paula Salomon langs, samen met Weisz. "Met een bandrecorder erbij gingen we stuk voor stuk alle gouaches af. Als een gids leidde ze ons door hun leven in Berlijn. Op een dag, we stonden op het punt van weggaan, gaf ze ons nog een stapeltje papier, met het verzoek de inhoud niet te gebruiken. Het was een lange brief, geschreven door Charlotte, zes maanden na het voltooien van de rest van haar biografie, aan het fictieve personage 'Daberlohn', Charlotte's grote liefde en inspiratiebron. We wisten direct dat we die inhoud niet wilden gebruiken voor de film, het kwam niet in ons op, niet alleen vanwege de belofte aan Paula maar ook omdat de inhoud van de brief niet voorkwam in de biografie."

Na de film, die uitkwam in 1981, gelijktijdig met de eerste publicatie van het hele, voor het eerst gerangschikte werk, kwam in 2007 het verzoek van het Joods Historisch Museum, of Weisz niet ook een documentaire wilde maken over Charlotte, Paula was inmiddels overleden. En toen dacht Weisz weer aan de brief. Die eindigt met een passage die gelezen kan worden als een bekentenis. Charlotte suggereert dat ze haar grootvader, die ze na de zelfmoord van haar grootmoeder alleen moest verzorgen, een sterk slaapmiddel gaf, waarna hij overleed. Weisz vindt het nog steeds lastig om over die brief te praten. Hij vertelt over dokters, die zeggen dat je zo'n fatale dosis nooit kunt toedienen zonder dat iemand het doorheeft. Dat je ook zou kunnen denken dat de tirannieke grootvader zélf de reden was van de tragische zelfdodingen in de familie, zijn vrouw en twee dochters pleegden zelfmoord. Maar ook al is de brief later geschreven dan de rest van haar biografie, je kunt de hem lezen als onderdeel van haar werk. Ze schrijft de brief immers aan de fictieve Daberlohn, niet aan de echte persoon Wolfsohn op wie Daberlohn was gebaseerd. Weisz twijfelt of de bekentenis van Charlotte letterlijk moet worden begrepen.

Verkeerde hakenkruizen

De titel van Charlotte's werk, 'Leven? Of Theater?', is ook de redding. Weisz: "Ik ben zo blij met die vraagtekens. Ze schilderde de hakenkruizen ook verkeerd, in spiegelbeeld. De vraagtekens, de andere namen, ze schilderde een storm waarin ze gevangen zat, een ramp. Dus wat er leven is, en wat theater, daar kunnen we niet zeker van zijn. In 1975, toen ik de brief voor het eerst las, hadden we de angst dat mensen zouden roepen 'ze hadden de Duitsers helemaal niet nodig om dood te gaan' - met dat cynisme ben ik nou eenmaal opgegroeid.

"Bij de documentaire heb ik geaarzeld of we de inhoud moesten gebruiken - pas op het einde komt die erin voor. Nu leeft er niemand meer die direct schade van de brief voelt, maar het blijft een detail dat snel verkeerd kan worden uitgelegd.

"Inmiddels voelt mijn leven als 'BC' en 'AC', before en after Charlotte. Tijdens de twee jaar dat we de documentaire draaiden, kwam Charlotte me regelmatig opzoeken in m'n droom. Ze keek goedkeurend, en ze was voor het eerst tevreden. Omdat we ons meer op háár verhaal hadden gericht, in plaats van op dat van haar familie." Ook Weisz' vader kwam in de documentaire voor. Letterlijk: op een oude film uit 1927 zie je Géza Weisz door de straten van Berlijn lopen. En dankzij een trucage ontmoeten Charlotte Salomon en Géza Weisz elkaar. De acteur van 23 neemt zijn hoed af voor een meisje van 10.

De documentaire 'Leven? Of theater?' is terug te kijken op npo.nl

Nieuwe uitgave en een vertaalde roman

Met zijn roman 'Charlotte', gebaseerd op de teksten uit het boek van Charlotte Salomon, schreef David Foenkinos in 2014 een bestseller in Frankrijk. De hernieuwde belangstelling voor het verhaal van Charlotte zorgden ervoor dat een Franse uitgever samen met de Nederlandse uitgeverij Cossee het werk van Salomon opnieuw uitgeeft, aangevuld met de teruggevonden brief en nog niet eerder gepubliceerde gouaches.

De Nederlandse vertaling van de roman van Foenkinos verschijnt tegelijk met de nieuwe, herziene uitgave van 'Leven? Of Theater?' op 8 oktober.

De roman kost 19,95 euro, het boek is tot 1 januari 2016 99,50 euro, daarna 129,50 euro.

Wie was Charlotte Salomon?

Charlotte Salomon (1917-1943) was een Duitse kunstacademiestudente, die in 1939 naar haar grootouders in Zuid-Frankrijk vluchtte. Haar levenswerk is 'Leben? Oder Theater?', een werk van 1325 gouaches en transparanten met tekst. Daarin beschrijft en schildert ze, in de vorm van een muziekstuk met akten en scènes, het levensverhaal van Charlotte Kann, haar alter ego. Ook de andere hoofdrolspelers in haar leven heeft ze andere namen gegeven. Salomon maakte een proloog over haar jeugd in Berlijn, een hoofddeel over de zingende stiefmoeder Paulinka Bimbam (Paula) en Charlotte's grote liefde, Amadeus Daberlohn (de zangpedagoog Alfred Wolfsohn), en een epiloog over haar verblijf in Zuid-Frankrijk. Charlotte begon aan het werk vanaf het moment dat haar grootmoeder zelfmoord pleegde, in 1939. Haar grootvader vertelde haar toen dat de drie laatste generaties van haar familie van moederskant allemaal zelfmoord hadden gepleegd, ook haar eigen moeder. Charlotte werkte twee jaar lang aan haar verhaal. Ze gaf het in 1943 aan haar dokter, met de woorden 'Zorg hier goed voor. Het is mijn hele leven'. In februari 1943 overleed haar grootvader, in mei trouwde ze met Alexander Nagler, een Oostenrijkse vluchteling. Eind september 1943 werd ze, zwanger, opgepakt, en op 10 oktober bij aankomst in Auschwitz vergast. Paula en haar vader Alfred Salomon overleefden de oorlog in Nederland, en kregen de tekeningen van de Franse arts. In 1959 droegen ze ze over aan het pas heropende Joods Historisch Museum.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden