John Bercow: ‘Het gedrag van Theresa May was buitensporig afschuwelijk, tenenkrommend, afschrikwekkend en gruwelijk'.

InterviewJohn Bercow

Voorzitter John Bercow: ‘Voor het spreken van de waarheid ga ik me niet verontschuldigen’

John Bercow: ‘Het gedrag van Theresa May was buitensporig afschuwelijk, tenenkrommend, afschrikwekkend en gruwelijk'.Beeld Patrick Post

‘Optreden als slijmjurk of jaknikker is nooit mijn taak geweest', schrijft de voormalig voorzitter van het Britse parement John Bercow in zijn autobiografie. Hij kijkt tevreden terug.

Plots lijkt hij een man uit een verdwenen tijdperk, John Bercow. Er waren tijden dat zijn hele natie ademloos keek naar zijn verrichtingen in het Britse parlement, zijn ‘Order! Orderrr!’ hoorde, hem zag laveren tussen het parlementair gebruikelijke en ongebruikelijke. Maar die tijden waren voorgoed voorbij, toen het Verenigd Koninkrijk op 31 januari de EU uit wandelde.

Hij is kleiner dan hij in de voorzittersstoel leek te zijn, maar verder is hij nog precies zo. Ook vier maanden na het einde van zijn voorzitterschap draagt hij nog de fel gekleurde bolletjesdas waar hij als voorzitter van het Lagerhuis bekend om kwam te staan. Van dichtbij blijken de gele en roze cirkels borduurwerk te zijn. Hij draagt het pak dat in de voorzittersstoel onder zijn zwarte toga zat, het donkerblauwe.

Toen Bercow in 2009 als voorzitter van het Britse Lagerhuis begon, had dat pak zijn partijgenoten nog in de gordijnen gejaagd. Zijn voorgangers droegen een speciaal kostuum dat bij de functie hoorde. “Ik besloot de traditionele kleding niet te dragen”, zegt hij. “Omdat die me niet zou staan: als kleine man zou ik er belachelijk in uitzien. Maar ook wist ik dat het jongeren niet zou aanspreken.”

Het boek is amper opgemerkt

Hij vertelt het in ‘Unspeakable’, zijn autobiografie die sinds begin februari in het Nederlands verkrijgbaar is. Het boek is amper opgemerkt, vertelt de uitgever, alsof Bercow na de Britse uittreding meteen ook uit het hoofd van alle Nederlanders is verdwenen.

Eenmaal in Nederland blijkt hij nog bekend genoeg te zijn. Hij verscheen al op televisie en een druk interviewschema laat journalisten kort de tijd om hem een paar vragen te stellen. Over de huidige politieke situatie bijvoorbeeld – want de voormalig ‘speaker’ is sinds dit jaar hoogleraar politicologie aan de Royal Holloway University of Londen. “Het ziet ernaar uit dat de huidige regering erop is voorbereid om gewoon uit de onderhandelingen met Brussel weg te lopen zonder akkoord. Ik ben er niet meer zeker van dat er een akkoord zal komen. Niemand weet dat.”

Bercow zelf vond de brexit al een ramp, maar vreest een akkoordloze brexit al helemaal. “Niet omdat ik dol ben op de EU”, zegt hij. “Ik ben geen eurofiel. Ik zie heus wel dat er aan de EU dingen verkeerd zijn. Maar het is een groot handelsblok waarvan je maar beter onderdeel kunt zijn. Ik zie het als een simpele rekensom. Maar ja, dat is mijn mening. Ik accepteer ook dat het Britse volk er in meerderheid anders over dacht, in 2016, en dat dat besluit uitgevoerd moet worden.”

Drie jaar lang, tussen 2016 en 2019, zat Bercow het parlement voor dat worstelde met die brexit. Het parlement waarin niemand het eens leek te zijn, waarin de meningen binnen alle partijen compleet waren verdeeld en waar al die jaren premier Theresa May pogingen deed om een minder schadelijke brexit uit te onderhandelen. De premier was in het parlement behoorlijk onsuccesvol.

Misschien speelde ijdelheid een rol

De voorzitter schreef zijn ervaringen van die jaren op in een boek. Misschien speelde ijdelheid een rol: Bercow geniet van belangstelling. Maar hij vermoedt ook dat zijn herinneringen belangrijk zullen zijn voor historici. “Mijn voorgevoel zegt me dat de uitwerking van het referendum over het verlaten van de EU en de vorming van het brexit-beleid door de regering-May nauwkeuriger zullen worden bestudeerd door academici en anderen dan elk ander regeringsbesluit sinds de Tweede Wereldoorlog”, schrijft hij.

Over bijna alle Britse politici oordeelt hij mild. Maar voor de vorige premier is hij niet vriendelijk. “Het gedrag van Theresa May was buitensporig afschuwelijk, tenenkrommend, afschrikwekkend en gruwelijk. Het verdiende een medaille voor zelfbeschadiging”, schrijft hij.

“Ik heb nog nooit iemand in het Lagerhuis zo afgeranseld zien worden als zij. May was monotoon, fantasieloos en robotachtig in haar antwoorden”, schrijft hij elders, en op wéér een andere plek noemt hij de vorige premier ‘onverholen schaamteloos’.

In het gesprek in zijn Amsterdamse hotel gebruik hij iets minder sterke woorden, maar het is duidelijk dat hij May verwijt dat ze de enige kans om uit het brexit-referendum nog iets leefbaars te maken, door halfwassen politiek inzicht volstrekt heeft verprutst.

“Anders dan de huidige premier, Boris Johnson, dacht May dat het belangrijk was om in elk geval een deel van de bestaande handel met de EU ook na de brexit te behouden. Helaas was ze te weinig bedreven in het omgaan met een minderheidsregering. Het is natuurlijk altijd makkelijk, achteraf praten, maar er was in 2017 een sleutelmoment waarop May een nieuwe benadering had moeten kiezen.

“Er waren verkiezingen geweest – ze had gehoopt een sterke meerderheid te halen, maar dat gebeurde niet – en daarna konden de Conservatieven alleen regeren met gedoogsteun van de Noord-Ierse partij DUP. Toen had ze moeten bedenken dat ze andere bondgenoten nodig had om de brexit voor elkaar te krijgen, dat ze moest praten met oppositiepartijen als Labour of de Schotse Nationale Partij of de Liberal Democrats. Maar dat deed ze niet. Het gevolg was ellende – voor haar, maar in mijn ogen ook voor het land.”

‘Boris Johnson is niet dom, hij is juist heel intelligent’

Mays opvolger Boris Johnson heeft een heel ander streven: een brexit waarin het Verenigd Koninkrijk helemaal zijn eigen weg gaat, los van alle Europese regels en handel waar het zoveel voorspoed aan beleefde. Het is volgens Bercow een heilloze weg, maar oordeelt hij over Johnson minder hard.

“Boris Johnson is altijd heel duidelijk geweest over de richting die hij dacht dat het uit moest. Hij zag niets in de oplossing van May, die uit de EU wilde, maar er toch nauw mee wilde blijven samenwerken. Johnson wil volledige vrijheid. In ieder geval zit er logica in zijn route. Het is ook duidelijk dat de EU het volstrekt anders ziet dan hij, dat Brussel niet van plan is om mee te gaan in Johnsons idee dat de Britten wel andere regels mogen hebben wat betreft het milieu of de rechten van werknemers en tegelijk toegang mogen hebben tot de interne markt. Zo werkt het dus niet. Ook voor hem zal het een heel, heel uitdagende klus zijn, maar dan buiten het parlement. Daarbinnen heeft hij een comfortabele meerderheid van tachtig loyale personen.

“Toch ben ik positiever over hem dan over May. Ik ken hem al lang. Hij is niet dom, hij is juist heel intelligent, heel belezen, en een fijne gesprekspartner. Soms heeft hij een soort van grappige uitstraling, iets clownesks. Maar hij is wel degelijk serieus. Aan de andere kant: ook intelligente mensen hebben niet altijd gelijk. En zijn vastbeslotenheid om de meest radicale brexit-weg te bewandelen is een beetje vreemd, omdat we ook weten dat hij vier jaar geleden nog niet eens wist of hij voor of tegen de brexit was.”

In de loop der jaren werd hij steeds linkser

Zelf heeft Bercow juist een tegengestelde politieke ontwikkeling doorgemaakt. In zijn vroege jaren was hij rechts, zelfs heel even extreem-rechts, maar in de loop der jaren werd hij steeds linkser. Een grote rol speelde zijn echtgenote Sally, die na een korte Conservatieve jeugd haar leven lang al op Labour stemt. “Maar ik kan ook heel goed voor mezelf denken”, zegt Bercow, terwijl hij uitlegt hoe zijn vrouw in de Britse pulpmedia vaak wordt weggezet als een soort van kwade heks die aan de keukentafel zijn gedachten heeft vergiftigd. “Ze zetten haar neer als het kwaad dat mij veranderd heeft.”

De werkelijkheid is iets genuanceerder, zegt hij. In zijn boek bekent hij dat hij als jongere was gegrepen door Enoch Powell, een Conservatief politicus die eind jaren zestig in sterke bewoordingen waarschuwde tegen de immigratie van mensen uit de Britse koloniën. “Ik vond wat hij zei interessant, zoals veel jonge mensen extreme ideeën interessant vinden. Ik ben daar in mijn studententijd van teruggekomen.

“Maar mijn grootste ommekeer vond plaats in 2001, toen de Conservatieve partij een behoorlijk slecht verkiezingsresultaat behaalde. Niet zo slecht als in 1997, maar destijds werd ik voor het eerst in het Lagerhuis gekozen, dus de nederlaag van toen ging samen met een persoonlijke overwinning voor mij. Maar in 2001 was Labour vier jaar aan de macht geweest, wij Conservatieven hadden ze om het hardst bestreden, en het resultaat was dat hun meerderheid één zetel slonk. Toen ben ik gaan nadenken: waarom zijn wij zo impopulair?

“Toen zag ik het: de mensen hadden een hekel aan ons, omdat we de publieke sector aan zijn lot hadden overgelaten. Omdat we de ziekenhuizen hadden laten verrotten en de scholen ook. Omdat de kloof tussen de mensen met en zonder geld ons niets leek te kunnen schelen, omdat het ons worst was hoe vrouwen of etnische minderheden of mensen uit de LGBT-gemeenschap hun weg moesten vinden in de samenleving. Labour zag dat wel, en dat werd gewaardeerd. Ik ben toen tegen mijn Conservatieve partijgenoten gaan zeggen dat we naar het midden moesten bewegen om aan populariteit te winnen.

“Labour had een minimumloon ingevoerd. Wij hadden altijd gezegd dat dat zou leiden tot enorme werkloosheid, maar dat gebeurde niet. Dus ik dacht: we moeten toegeven dat we het fout hadden.”

In het boek beschrijft hij ook hoe hij in de Conservatieve partij veel antisemitisme tegenkwam, veel meer dan bij Labour. Omdat zijn moeder zich had bekeerd tot het jodendom, raakte hem dat diep.

Tussen Bercow en zijn partij is het niet helemaal meer goed gekomen

Inmiddels noemt Bercow zich politiek onafhankelijk. Hij is er trots op, net als hij trots is op de sterke woorden in zijn boek. “Voor het spreken van de waarheid ga ik me niet verontschuldigen.”

Tussen Bercow en zijn partij is het niet helemaal meer goed gekomen. “Kijk, het is allemaal niet mijn schuld. Het was niet de taak van de voorzitter om de brexit te laten doorgaan of om die tegen te houden. Dat was wat het parlement moest doen, ik moest het daartoe in staat stellen. Ik heb een aantal beslissingen moeten nemen die me kwalijk worden genomen. Op enig moment heb ik gezegd: de regering kan niet steeds maar hetzelfde voorstel inbrengen. Ik vond dat het parlement serieus moest worden genomen. Als het nee zei, zei het nee. Dan moet de regering met een nieuw voorstel komen. De brexit-media gingen uit hun dak.

“Ik heb daar nooit een minuut minder om geslapen. Die kranten en tijdschriften konden wat mij betreft in de plomp springen. Maar als collega’s kritiek hadden, dan was ik daar wel gevoelig voor. Ik was er voor hen. Ik heb altijd geluisterd. Maar ja, je kunt niet iedereen tevreden stellen.”

John Bercow, Unspeakable. Uitgeverij Hollands Diep, 480 pagina’s, € 26,99.

Lees ook:

ORRDERR-voorzitter met pensioen

Hij werd ‘de enige wereldster die brexit heeft voortgebracht’ genoemd, John Bercow. In oktober zat de markante voorzitter van het Britse Lagerhuis, de man die tot ver over de grenzen bekendheid geniet, voor het laatst met een bont gekleurde stropdas op zijn grote groene voorzittersstoel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden