Voorzichtige reacties op rapport-Wolfson

DEN HAAG - "Het voorliggende rapport is grondig en genuanceerd, maar leent zich niet tot snelle beleidsconclusies." Zo reageerde het kabinet gisteren op het rapport van de stuurgroep-Wolfson over energieheffingen. Ook de politieke partijen reageerden voorzichtig. Niet verwonderlijk, want Wolfson leert vooral dit: een regering die forse energieheffingen gaat invoeren, haalt veel overhoop.

Van de regeringspartijen leek de PvdA het positiefst: de partij voelt veel voor snelle invoering van heffingen. Maar in welke vorm, tja, daar is de PvdA nog niet uit. Het CDA hield zich op de vlakte: het vreest vooral de chaos die kan ontstaan als de regering veel overhoop haalt en heeft daarbij het rumoer rond het plan-Simons in gedachten.

Voor het CDA, en minister Andriessen (economische zaken), ligt het antwoord op de vraag of er heffingen moeten komen, in Brussel. In mei komt de EG met een voorstel voor een stapsgewijze verhoging van de energieprijzen. In 2000 zou energie dan 50 procent duurder moeten zijn, zo luidt waarschijnlijk het voorstel.

Burgers en bedrijven moeten die extra lasten in een of andere vorm terugkrijgen. Om te voorkomen dat grootverbruikers van energie en masse de EG gaan verlaten, hoeven zij waarschijnlijk minder verhoging te betalen.

De plannen van de EG lijken in de verste verte niet op de drie mogelijkheden die Wolfson onderzocht. De EG-plannen gaan veel minder ver. Wolfson heeft dan ook niet de opdracht gehad om heffingen te onderzoeken die de politiek meteen zou omhelzen. Hem is ook niet gevraagd om advies te geven. Wolfson c.s. hebben slechts drie extreme vormen van heffingen op hun merites onderzocht. De politiek moet maar zien wat ze met die onderzoeksresultaten doet.

Conclusie is dat heffingen, althans in de vormen die Wolfson bestudeerde, zeer diep ingrijpen in de economie. Zo bekeek de stuurgroep wat de gevolgen zijn van een heffing ineens van 100 procent in alle rijke westerse landen. Op het eerste gezicht leidt dat tot gigantische energiebesparing: 32 procent in 2000 en 36 procent in 2010.

Maar die besparing geldt alleen de landen waar de heffing is ingevoerd. Grote bedrijven zullen verhuizen en elders hun energie verbruiken. Aan de versterking van het broeikaseffect wordt dan gewoon doorgewerkt. Bovendien daalt de prijs van olie als er minder vraag naar is. Dat betekent dat het besparingseffect op wereldschaal beperkt blijft tot vijf a tien procent. De gevolgen voor de westerse landen zijn aanzienlijk: lagere economische groei, minder werkgelegenheid.

Diezelfde gevolgen, maar dan nog heviger, zijn te verwachten als Nederland in zijn eentje besluit om groot- en kleinverbruikers een heffing van 50 of 100 procent op te leggen. Nederland zou dan zeer veel energie besparen: 50 procent. Maar het gros komt op rekening van de energie-intensieve bedrijven die hun poorten moeten sluiten of vertrekken. Bovendien zal er geen internationaal klimaat ontstaan waarin bedrijven zich sterk gaan toeleggen op energiebesparing. Bij een heffing in EG- of OESO-verband (het rijke westen) gebeurt dat wel.

De laatste mogelijkheid die de groep onderzocht, lijkt wat op de Brusselse plannen: een heffing alleen voor kleinverbruikers. Essentieel verschil is echter dat 'Brussel' uitgaat van een heffing in alle EGlanden en Wolfson bekeek wat de gevolgen zijn als Nederland zoiets alleen invoert.

Omdat zo'n heffing alleen kleinverbruikers treft, is de besparing geringer. Dat komt vooral omdat kleinverbruikers vrij weinig kunnen besparen en de grote bedrijven minder baat hebben bij het invoeren van dure, energiebesparende technieken. Een heffing van 50 procent leidt tot 3,5 procent minder energieverbruik, een heffing van 100 tot 5,5 procent.

Maar zo'n heffing haalt veel overhoop. Burgers en bedrijven moeten de extra kosten immers terugkrijgen. Maar hoe? Je kan de belasting op arbeid te verlagen. Maar hoe komen de uitkeringsgerechtigden dan de winter door?

Je kan ook de loon- en inkomstenbelasting verlagen. De huurder die in een tochtig huis woont heeft daar weinig aan. Hij kan weinig energie besparen, omdat ie anders vernikkelt en hij moet maar afwachten of de huiseigenaar de oude huurwoning wil isoleren. De eigenaar-bewoner heeft het wat dat betreft makkelijker: zo zijn huis al niet goed geisoleerd is, kan hij door isolatie geld besparen. Met andere woorden: de energierekening van de burger wordt meer bepaald door zijn leefomstandigheden dan door zijn portemonnee. Een algemene lastenverlichting houdt met dat verschil geen rekening. Een BTWverlaging dan? Daar profiteren de hogere inkomens het meest van.

Nog is het lijstje problemen niet uitgeput: als grootverbruikers worden ontzien, veranderen de concurrentieverhoudingen tussen grote en kleinere bedrijven. Bovendien kan Brussel bezwaar maken tegen bevoordeling van grote bedrijven.

Opvallend is Wolfsons constatering dat de werkgelegenheid niet erg gebaat is bij de combinatie van heffingen en verlaging van lasten. Van het beeld dat die combinatie een tweesnijdend zwaard vormt (minder vervuiling en meer werkgelegenheid) blijft weinig over. In de eerste tien jaar neemt de werkgelegenheid toe met 15 000 banen. Maar daarna verschrompelt dat voordeel weer.

Hoe nu verder? Overduidelijk is dat geen van Wolfsons onderzochte mogelijkheden realiteit wordt. Minister Alders (milieubeheer) en de PvdA voelen wel voor milde heffingen: dan is het ook veel makkelijker om burgers en bedrijven een adequate compensatie te geven. De PvdA staat voor de EG-plannen met wellicht een extraatje. Andriessen en CDA benadrukken de ingewikkeldheid van de materie en de mogelijke negatieve gevolgen voor het bedrijfsleven. Zij willen 'Brussel' zonder extraatjes.

Politiek Den Haag moet, zo leert Wolfson, daarbij nog met andere factoren rekening houden: De eerste is dat de onderzoekers alleen naar heffingen hebben gekeken. Regeringen die iets aan energiebesparing willen doen, doen er goed aan om niet alles op een kaart te zetten. Zo kunnen heffingen samengaan met andere, bijvoorbeeld de economie beschermende, maatregelen.

Wolfson gaat er verder vanuit dat de energieprijzen ook zonder heffingen fors zullen stijgen: in 2015 zullen ze bijna drie keer zo hoog zijn als nu, vooral omdat de vraag naar energie fors zal toenemen. Die stijging van de marktprijzen leidt ook tot besparingen. Aan de politici dan de vraag: moet de politiek dan nog extra ingrijpen met heffingen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden