Reportage

Voorzichtig, anders word je verklikt

Sinds het aantreden van Recep Tayyip Erdogan in 2014 zijn ongeveer 2000 Turken vervolgd voor het beledigen van het Turkse staatshoofd. Beeld afp

Niet alleen journalisten, maar ook gewone Turken moeten er rekening mee houden dat kritiek op president Erdogan negatieve gevolgen kan hebben.

Emre denkt tegenwoordig wel twee keer na voor hij iets op Facebook deelt. "Wat denk je nu helemaal", zegt de manager bij een Amerikaans elektronicabedrijf in Istanbul, een vroege dertiger. "Als er tegen zoveel mensen processen lopen, laat dat me niet koud. Of ik het nu wil of niet, ik ben veel behoedzamer geworden op sociale media." Emre, die vanwege zijn functie niet met zijn achternaam in de krant wil, doelt op de ongeveer 2000 Turken die sinds het aantreden van Recep Tayyip Erdogan als president, in 2014, zijn vervolgd voor het beledigen van het Turkse staatshoofd.

Emre gaat gekleed in een dik wollen vest, draagt een gecoiffeerde baard en heeft een Ray-Ban zonnebril nonchalant in de kraag van zijn donkergroene T-shirt gestoken. Ik spreek hem op de veerboot van het Europese deel van Istanbul naar het Aziatische deel - naar Kadiköy om precies te zijn. Deze wijk staat behalve zijn excellente visrestaurants bekend om zijn overwegend linkse populatie - een progressief eiland in een verder conservatieve stad. Emre deelt nog wel linkjes, maar onthoudt zich als het even kan van politiek getint commentaar. "Veel van wat over Erdogan gezegd wordt is geen belediging, maar kritiek. Maar omdat de grens niet duidelijk gedefinieerd is, weet je nooit waar je aan toe bent."

'De lange arm van Erdogan'
Er is veel gezegd over 'de lange arm van Erdogan', de manier waarop de Turkse autoriteiten hun invloed over de grens laten gelden. Maar de 'korte arm' deed zich afgelopen tijd ook nadrukkelijk gelden. Denk aan de sluiting van kranten als Zaman of het proces tegen de hoofdredacteur van Cumhuriyet - de krant die foto's publiceerde van Turkse wapenleveranties over de grens met Syrië aan Turkmeense rebellen wellicht, maar het zou ook aan de jihadisten van Nursa kunnen zijn. Denk aan de cartoonisten die werden veroordeeld vanwege een reeks spotprenten over de Turkse president. Of anders aan de meer dan duizend academici die worden vervolgd vanwege een petitie waarin ze zich uitspreken tegen het 'staatsgeweld' tegen de Koerdische burgerbevolking in het zuidoosten van Turkije.

Het zijn allemaal geruchtmakende zaken die ook buiten Turkije veel media-aandacht kregen. Maar zelden hoor je over de impact die ze op de levens van gewone Turken heeft. Een dagje pendelen op de veerboot over de Bosporus leert dat die aanzienlijk is. Zeker bij meer progressieve Turken. Een representatieve steekproef is het zeker niet, maar van de ongeveer twintig mensen die ik sprak en die actief zijn op sociale media gaf nagenoeg iedereen te kennen zoniet zelfcensuur te plegen, dan toch twee keer na te denken eer hij iets op Facebook of Twitter zet.

Oplettender
"Met spioneren en aangeven heb ik nog nooit te maken gehad", zegt Derya (30) op het achterdek van de veerboot die haar van huis in Kadiköy naar haar werkplek brengt, een nieuwsorganisatie nabij het Taksimplein. Ook zij wil vanwege haar baan niet met haar achternaam in de krant. "Maar tegelijk ken je de verhalen, je voelt gewoon dat het er is." Ze zegt oplettender te zijn geworden met wat ze retweet, en al helemaal op welke posts ze commentaar levert. "Je weet niet wie er mee kijkt", zegt ze, terwijl ze zich in de stroom mensen richting de uitgang bij de halte Karaköy begeeft.

Meeuwen krijsen en terwijl boeg richting de zee van Marmara draait kijkt Utku Can Simsek naar het imposante Topkapi paleis - ooit de residentie van de Ottomaanse sultans. Hij studeert in Ankara en is op familiebezoek in Istanbul. "Ja, ook ik let sinds een paar maanden beter op met wat ik op Facebook zet, vooral politieke dingen", zegt hij. Bovendien steun ik de HDP (een linkse pro-Koerdische partij), dat maakt het allemaal nog erger". Simsek lacht.

Veel Turken associëren de HDP met de militante verzetsbeweging PKK. Sinds de strijd tussen de Turkse staat en de PKK vorig jaar zomer oplaaide is alles wat naar de Koerdische kwestie riekt radio-actief - alsof in het nationaal onderbewuste een sluimerende paranoia geactiveerd is. Na een reeks aanslagen - deels gepleegd door de PKK, maar ook door andere partijen - openden de autoriteiten de jacht op terroristen. Tegelijk wil Erdogan dat de wet wordt opgerekt zodat ook mensen die terreur 'ondersteunen' wegens terreurdaden kunnen worden vervolgd: ngo's, advocaten, journalisten, iedereen die op een verkeerd moment zijn sympathie met de Koerdische zaak laat blijken.

Schelden
"Goed, die neiging om tegengeluid te smoren met een beschulding van terreur is verwerpelijk", zegt Simseks buurman, een veertiger met een groen-wit blokjeshemd die Souad Öskay zegt te heten en op de AKP stemt. "Maar je moet niet schelden tegen de president, wie dat doet moet niet vreemd opkijken als ie wordt aangeklaagd." Een levendige discussie ontspint zich, slechts onderbroken door het mannetje dat op het achterdek rondgaat met thee in kleine tulpenglaasje.

Mehmet Kayali, een oudere heer met een speldje op zijn revers in de vorm van de Turkse vlag houdt het erop dat Erdogan een minderwaardigheidscomplex heeft.

"Dat kan wezen, maar we moeten wel beleefd tegen elkaar blijven", benadrukt Öskay. "Wie het niet met Erdogan eens is kan hem bij de volgende verkiezingen wegstemmen". Volgens Kayali is het probleem van Turkije dat de oppositie zo weinig voorstelt. "Daardoor raken de mensen gefrustreerd en gaan ze schelden." Öskay: "Mogelijk, maar als je niet oppast kruipt dat gescheld ook de familiesfeer in. En dat zou onwenselijk zijn. Nee, ik blijf erbij, wie beledigt gaat over de schreef, die moet worden aangepakt."

Conservatieve buurt
Wanneer de boot aanmeert bij het Aziatische deel van Istanbul en Kayali en de AKP-stemmer zijn opgestaan om aan land te gaan, blijft Simsek nog even zitten. "Weet je, aanvankelijk wilde ik niet eens spreken met een journalist", zegt de student. Hij vertelt dat een vriend van hem onlangs is gearresteerd, precies omdat hij de president beledigd zou hebben. Hij woont in een conservatieve buurt in Ankara, waar veel AKP-aanhang woont. "We weten niets zeker, maar we denken dat hij daar is verklikt. Nu denkt hij erover om te verhuizen." Juist vanwege dat geklik zijn veel Turken voorzichtiger geworden. Wat de Nederlandse columniste Ebru Umar op haar vakantieadres gebeurde staat allerminst op zich zelf. Zo is er het vaak aangehaalde voorbeeld van die vrouw die haar man aangaf omdat hij Erdogan zou hebben beledigd (de twee lagen in scheiding). En hoewel het fenomeen ongrijpbaar is, is het voor veel mensen een realiteit waar ze in hun dagelijks leven rekening mee houden.

"Erdogan heeft een heel leger internettrollen klaarstaan", zegt Eren Kayhan (25) in het overdekte gedeelte van de veerboot. Hij draagt een opengewerkte wollen trui, een zonnebril en is afkomstig uit de regio van de Zwarte Zee. Ook hij zegt rekening te houden met wat hij online zet. "Zeker omdat ik als leraar aan de bak probeer te komen. Mensen in overheidsdienst moeten extra oppassen."

'AK-trollen'
Volgens The Wall Street Journal huurde de AKP afgelopen jaar duizenden mensen in wier taak het is om het regeringsbeleid online in een gunstig daglicht te stellen. Volgens de Amerikaanse krant komt dat voort uit het besef dat de partij het internet te veel over heeft gelaten aan linkse activisten. Volgens critici gaat de rol van het online pro-regeringsoffensief veel verder. Zogeheten 'AK-trollen' zouden online lynchpartijen organiseren, critici trachten zwart te maken en onwenselijk commentaar melden bij speciaal daarvoor in het leven geroepen diensten.

Kayhan vertelt dat hij recent zijn tijdlijn op Facebook nog eens goed heeft uitgekamd. Naar de reden waarom de regering de laatste maanden de teugels op alle fronten aantrekt kan hij slechts gissen. "Er is veel onzekerheid binnen de AKP - ook vanwege al die eerdere corruptieaantijgingen", zegt hij onder verwijzing naar het 'gas-voor-goudschandaal' dat eind 2013 uitbrak en waarop diverse ministers sneuvelden.

Sinds de verkiezingen van 1 november ziet Kayhan een versnelling. "Erdogan weet met hoeveel moeite hij die overwinning voor elkaar gebokst heeft. Dat lukte alleen door kiezers angst aan te jagen, met het spook van terreuraanslagen of een escalerende oorlog in het zuidoosten."

Kwetsbaar
Op het achterdek van de veerboot terug naar het Europese deel ziet Zeynep Ozünal (16) het kantelpunt bij de Gezi-protesten van de zomer van 2013, toen jongeren massaal de straat op gingen. Met haar vriendje, de eveneens zestienjarige Sarp Gürhan, zit ze gearmd op het zijdek. Ze zijn vrij van hun chique lisesi (lyceum) en maken zich op voor een dagje slierten rondom het Taksim plein. Zij met haar gezicht vol jeugdpuistjes, hij met zijn jas waar 'Bad to the Bone' op staat. "Tijdens Gezi besefte Erdogan voor het eerst dat hij ook kwetsbaar was", zegt Ozünal wereldwijs. Erdogan, toen nog premier, liet het neerslaan van protesten gepaard gaan met beschuldigingen aan het adres van geheimzinnige 'buitenlandse machten' die het op de stabiliteit van Turkije hadden voorzien.

Zowel Ozünal als Gürhan bekennen tevoren na te denken eer ze iets op Facebook delen. Zelfs als ze nog nooit direct te maken hebben gehad met aangevers of trollen. "Zo werkt het", zegt Gürhan, "je hoort die verhalen om je heen." En dan zijn er al die aanklachten, niet alleen tegen journalisten, maar ook tegen burgers, zoals vorig jaar tegen een 16-jarige jongen die Erdogan voor dief had uitgemaakt. "Dat kruipt onder je huid", aldus Ozünal. "Ja", zegt Gürhan, "het is intimiderend."

Zelfcensuur sluipt er geleidelijk in

Wanneer besluiten mensen zichzelf te censureren? Volgens de sociologe Defne Över is het een geleidelijk proces. In Turkije begon dat met de concentratie van economische macht in de handen van grote conglomeraten en van de politieke macht in die van de AKP. Wat volgde was een politisering van de openbare ruimte. Plotseling zijn er berichten over arrestaties. Vrienden spreken er onderling over. Een geruchtenmachine komt op gang. Een atmosfeer van wantrouwen en angst ontstaat, waarin mensen steeds behoedzamer worden. Över, die deze zomer hoopt te promoveren aan de Amerikaanse Cornell universiteit, deed onderzoek naar zelfcensuur in de Turkse media. Volgens Över zijn het niet de topjournalisten en stercolumnisten die aan zelfcensuur doen, want die voelen zich beschermd door hun maatschappelijke status. "Het is eerder het middenkader, de journalisten in de newsrooms, die twee keer nadenken over wat ze opschrijven."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden