Voorstelling / Heart of Darkness

Een beladen stuk als 'Heart of Darkness' op muziek zetten: Maarten Ornstein deed meer dan een liedje spelen.

door Armand Serpenti

Joseph Conrad schreef in 1902 'Heart of Darkness', een psychologisch verhaal over de donkere kanten van de menselijke ziel. Orson Welles baseerde er een hoorspel op en Francis Ford Coppola vond er inspiratie in voor de film 'Apocalypse Now'. In een muziektheaterproductie verbindt toneelgezelschap 't Barre Land het boek nu met de actualiteit van het Nederlandse asielzoekersbeleid. Acteur Ingejan Ligthart Schenk speelt een solorol en Maarten Ornstein componeerde de muziek.

Conrads boek verhaalt van kapitein Marlow die koers zet naar koloniaal Congo om een losgeslagen ivoorhandelaar op te halen uit dit 'heart of darkness'. In de gelijknamige voorstelling van 't Barre Land wordt deze reis afgezet tegen het verhaal van K., een Congolees die vanwege politieke redenen asiel aanvraagt in Nederland en hier te maken krijgt met een overheid die er alles aan doet hem buiten de deur te houden. Twee reizen die, hoewel in tegengestelde richting, dezelfde eindbestemming hebben: de gruwelijkheden waartoe de mens in staat is.

Ligthart Schenk wist de hand te leggen op een groot aantal dossiers van asielzoekers. Zo kwam hij tot een uit de realiteit gegrepen vraaggesprek tussen een ambtenaar van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) en een (fictieve) asielzoeker. Dat deze slechts antwoorden mag met ja of nee, illustreert hoe de standaardprocedures van het IND voorbijgaan aan de persoonlijke geschiedenis van de vluchteling in kwestie. ,,Is uw huidskleur dezelfde als die van uw ouders? Past hij wel bij de kleur van uw haar?'' Uiteindelijk wordt de asielaanvraag afgewezen en K. (een verwijzing naar de hoofdpersoon in 'Het Proces' van Kafka) 'verwijderbaar' verklaard.

De muziek wordt verzorgd door mezzosopraan Jeannine Valeriano die een uit Conrads boek gedestilleerd libretto vertolkt en een zevenkoppig ensemble, bestaande uit drie strijkers, drie blazers (waaronder de componist zelf) en een celesta (een piano waarvan de snaren vervangen zijn door metalen staven).

Ornstein: ,,Voor mij zijn de musici en hun specifieke kwaliteiten altijd belangrijker dan de instrumenten die ze bespelen. Ik heb voor deze voorstelling dan ook eerst de juiste personen bij elkaar gezocht en ben me pas later gaan bezighouden met het invullen van hun instrumentale partijen. Als je samenwerkt met mensen die graag een eigen inbreng hebben, moet je ze die ook geven. Hoewel alles genoteerd staat, blijft er ruimte voor improvisatie, vooral qua vorm. Wat er gespeeld wordt staat vast; wanneer en hoe dit gebeurt, is voor een belangrijk deel aan de musici.''

,,Een van hun grootste kwaliteiten is dat ze zachtjes kunnen spelen. Ik wil zo weinig mogelijk met elektronische versterking werken, dus is het belangrijk dat de instrumenten de vocalen niet overstemmen. Daarbij is het zaak niet te veel instrumenten tegelijkertijd aan het woord te laten.''

,,Gedurende de voorstelling wordt de bezetting steeds dunner. Zo gaat de aandacht steeds minder uit naar dát er wordt gezongen en steeds meer naar wát er wordt gezongen. Belangrijk is de beklemmende, bedwelmende sfeer van het boek te laten spreken. Die eindeloze bootreis naar de handelspost waar de losgeslagen ambtenaar rondhangt, de verstikkende lucht van in de hitte rottend nijlpaardenvlees dat dient als proviand. Het leven op de boot wordt steeds zwaarder en de kapitein raakt steeds meer in zichzelf gekeerd en gaat nadenken: Wat zie ik hier? Wat doe ik hier? Wat denk ik ervan?''

,,Door enorme houten planken in een boogconstructie tegen alle muren van Het Muziekcentrum te plaatsen -decorbouwer Michiel Jansen vond ze bij een slooppand dat door de Duitse Wehrmacht tijdens de oorlog in ons land is neergezet- krijgt de toeschouwer echt het gevoel mee te reizen in het ruim van Marlow's schip.''

,,Ik ben heel bewust op zoek gegaan naar de noten die al in de tekst besloten liggen, het ritme van de woorden, de klemtonen, de lading. Als je daar een verrassende ontdekkingstocht van weet te maken, is de helft van de compositie al af.''

,,Uiteraard heb ik geen vrolijke muziek geschreven, maar zo'n beladen stuk vraagt wel om relativering en humor zit er dan ook zeker in. Kostelijk moment is bijvoorbeeld als de negroïde Valeriano een passage uit het boek vertolkt waarin een blanke tussenhandelaar met foute koloniale ideeën aan het woord is.''

,,Uitgangspunt is niet een puur politieke voorstelling neer te zetten, al is de locatie, een voormalige joodse synagoge met een geschiedenis van vervolging, treffend. Belangrijker is de verwijzing naar het kwaad in de mens. Ik ben het zeker niet eens met ons asielzoekersbeleid, maar je zult mij niet horen zeggen dat ik met deze voorstelling 'mijn steentje bijdraag' aan het verzet tegen ons vluchtelingenbeleid, zo'n gladjakker ben ik niet. Muziek is mijn taal en een instrument kan niet links of rechts van het midden denken. Ik voel gewoon dat ik met meer bezig ben dan zomaar een liedje spelen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden