Voorspelde Sinclair Lewis in 1935 de opkomst van Trump?

null Beeld Rv
Beeld Rv

De zomer is hét moment om bij te lezen, en dus krijgen veel boeken een nieuw jasje. Deze week: ‘Dat gebeurt hier niet’. Voorspelde Sinclair Lewis in 1935 de opkomst van Trump?

Senator Buzz Windrip is een populist die met brallerige toespraken en grote beloften in een oogwenk Amerika aan zijn voeten krijgt. Hij wordt president, tot verbijstering van de intellectuele elite die met lede ogen aanziet hoe Amerika verandert in een totalitaire staat.

Trump? Mis. Dit is de korte inhoud van ‘Dat gebeurt hier niet’, een roman van Sinclair Lewis uit 1935. Lewis schreef deze dystopische fantasie om aan te tonen dat het zéker kan gebeuren, ook Amerika kan een fascistische staat worden. Dit jaar maakt het boek een comeback - dankzij Trump. The New York Times sprak van ‘een analogie voor het Tijdperk Trump’, The Guardian noemde het ‘de roman die de opkomst van Trump voorspelde’. Fijne quotes voor uitgevers, er volgden herdrukken en vertalingen. Maar klopt het ook? Heeft Lewis profetische gaven en leest het boek inderdaad als een analogie voor het Amerika van Trump?

Sinclair Lewis won in 1930 als eerste Amerikaan de Nobelprijs voor de Literatuur. Zijn ster was tot grote hoogte gerezen na de romans ‘Main Street’ (1920) en ‘Babbitt’ (1922). In die boeken portretteert Lewis kleinburgerlijke Amerikanen die geen vat krijgen op het razendsnel veranderende, moderne Amerika. Beide boeken zijn klassiekers geworden, ‘Babbitt’ verscheen vorig jaar ook in vertaling. Een vergelijkbare thematiek ligt onder het verhaal van ‘Dat gebeurt hier niet’: Amerika is een oerkracht, het land beweegt - in de verkeerde richting - en tegen die beweging lijkt niets in te brengen, zeker niet door bekrompen conservatieven die mokkend langs de kant staan. Lewis schreef het boek in vier maanden, gedreven door een grote bezorgdheid over de politieke situatie in zijn land.

De figuur van Buzz Windrip is gebaseerd op senator Huey Long, een populist uit Louisiana die furore maakte in de jaren dertig, president wilde worden doch in 1935 werd vermoord -vlak voor ‘Dat gebeurt hier niet’ uitkwam. Long was een Democraat met radicale hervormingsplannen, hij wilde de banken controleren en welvaart herverdelen: iedere familie zou 5000 dollar per jaar krijgen. In zijn dadendrang ontwikkelde Long dictatoriale trekjes, hij richtte zelfs een burgermilitie op. In ‘Dat gebeurt hier niet’ is Buzz Windrip ook een Democratische senator en zijn plannen zijn identiek. Hier gaat de vergelijking met Trump - die politieke ervaring noch coherente politieke ideeën heeft -dus al mank.

Krantencommentaren

‘Dat gebeurt hier niet’ opent met een gezapig dinertje van de plaatselijke notabelen uit Fort Beulah, Vermont. De conservatieve prietpraat over vaderlandsliefde, discipline en karakter die hier over tafel gaat, wijst vooruit naar wat gaat komen: “Niemand op Gods aarde heeft ooit om slappelingen gegeven, zelfs de slappelingen niet!”

Doremus Jessup, hoofdredacteur bij de plaatselijke krant, heeft moeite zijn weerzin te verbergen, maar het diner vergallen door er tegenin te gaan durft hij niet. Hij bewaart zijn keurig geformuleerde kritiek voor zijn commentaren in het dagblad. Precies daar gaat het fout, want ook als president Windrip de noodtoestand uitroept, een militie instelt van jonge aanhangers met knuppels en pistolen, en zodoende het land razendsnel in een dictatuur verandert, meent Jessup nog het tij te kunnen keren met genuanceerde krantencommentaren.

Haarscherp laat Lewis zien hoe de burgerlijke elite aan de zijlijn staat en haar eigen graf graaft: “De hysterie duurt niet eeuwig; wees geduldig en wacht af, adviseerde de krant zijn lezers.” Ondertussen worden mensen doodgeschoten, boeken verbrand en gemarcheerd op ‘When Johnny comes marching home’ na de invasie van Mexico.

Geen toekomstvoorspeller

Het beeld dat Lewis schetst van een hogere middenklasse die machteloos en inert wordt wanneer de beer los is, is sterk en de betekenis strekt zich uit tot het heden. Helaas doet het verhaal plichtmatig aan vanaf het moment dat Windrip wordt gekozen tot president. We krijgen beschrijvingen van diens wandaden voorgeschoteld, afgewisseld met bespiegelingen van Jessup, die ook nog eens met lede ogen aanziet hoe zijn gezin uit elkaar valt door de giftige politieke atmosfeer. Het scenario voor het afglijdende Amerika kun je zelf wel schrijven, zeker als je ‘The plot against America’ gelezen hebt, de briljante en beroemdere what if-roman van Philip Roth waarin vliegheld Charles Lindbergh als fascistische president zijn land in de afgrond stort. Jessup wordt opgepakt, gemarteld, geïntimideerd en weer vrijgelaten, waarna hij naar Canada weet te vluchten. Van daaruit moet het verzet tegen Windrips regime georganiseerd worden. Lewis eindigt hoopvol: ‘Een Doremus Jessup kan niet sterven’.

De angst voor Trump voedt kennelijk de behoefte aan profeten, grote geesten die het allemaal hebben voorzien en die ook weten hoe het verder moet. Afgezien van de vraag of literatuur zich leent voor zoiets: Lewis is in ieder geval niet zo’n toekomstvoorspeller.

Hij keek naar wat er in de jaren dertig onder zijn neus gebeurde met senator Huey Long en de zijnen, en zag een verontrustende parallel met nazi-Duitsland. Hij beschrijft hoe in het door de Great Depression geteisterde Amerika zomaar een fascistisch regime had kunnen ontstaan. Hij doet dat kundig en bevlogen, in een roman die de vergelijking met zijn beste werk echter niet helemaal kan doorstaan. Sinclair Lewis’ mond zou openvallen bij het beeld van de driftig twitterende maar tamelijk machteloze man die nu in het Witte Huis zit.

“Even had hij een helder inzicht: de tirannie van deze dictatuur is niet in de eerste plaats de schuld van het zakenleven of van de demagogen die het vuile werk opknappen. Zij is de schuld van Doremus Jessup! Van alle gewetensvolle, achtenswaardige, traag denkende Doremus Jessups die zich niet fel genoeg hebben verzet tegen zich naar binnen wurmende demagogen.”

Uit: ‘Dat gebeurt hier niet’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden