Voorop in het debat

De maandag overleden Els Borst was volgens de Nederlandse vereniging voor vrijwillige euthanasie een voorloper, een ambassadeur van de euthanasiewet. Was ze revolutionair? Wel in de discussie, minder in de regelgeving.

D66 wilde in 1998 dolgraag weer regeren met PvdA en VVD: na Paars I moest opnieuw een kabinet aantreden zonder christen-democraten. Maar de Jonge Democraten waarschuwden dat de D66-top uit een ander vaatje moest tappen. Het eerste kabinet-Kok had volgens hen niets waargemaakt van de paarse idealen.

Els Borst, lijsttrekker van D66, erkende in zekere zin het gelijk van de jonge partijgenoten. Zij kondigde in de campagne aan dat een tweede kabinet met PvdA en VVD minder zou inzetten op economie en welvaart, maar het accent moest verleggen naar immateriële zaken. Onderwijs, zorg, milieu, maar ook: een liberalere euthanasiewet.

Bij haar aantreden in 1994 als minister van volksgezondheid was Els Borst-Eilers nog tevreden met de euthanasieregels, zoals die waren gemaakt door een kabinet onder leiding van een CDA-premier, Ruud Lubbers. "Met de huidige regeling is te leven", zei ze in NRC Handelsblad. "Bij wijziging moet je je afvragen wat voor indruk dat nu weer maakt op het buitenland." Niet dat ze veel begrip had voor de angst in omringende landen dat hier dokters zomaar dodelijke injecties mogen geven. "Waanzinnige ideeën. Nou ja, het is allemaal zo bezijden de realiteit."

Die realiteit had Els Borst zelf meegemaakt als directeur van het Academisch Ziekenhuis in Utrecht. Daar hoorde ze al in de jaren tachtig dat artsen euthanasie hadden gepleegd. Zij pleitte toen voor openheid, in plaats van het stiekeme gedoe dat ze critici uit het buitenland verweet. Als arts had ze nooit euthanasie hoeven uitvoeren, in haar persoonlijk leven was ze wel met een voor haar begrijpelijke doodswens geconfronteerd.

In de periode dat ze aantrad, was Nederland in de ban van de documentaire 'Dood op verzoek', waarin de camera nauwkeurig de euthanasie vastlegde van een patiënt door een Amsterdamse huisarts. Heel mooi, vond Borst die film, die in Nederland maar zeker ook in het buitenland verbijsterende reacties opriep.

Zelf veroorzaakte Borst commotie met haar opmerkingen dat zij persoonlijk niet wilde meemaken dat ze zou dementeren. "Als algehele geheugenloosheid mijn voorland is, dan moet het maar afgelopen zijn", aldus de minister in HP/De Tijd. In Trouw pareerde Borst de kritiek: "Er is een verschil tussen droom en daad én een verschil tussen wat ik als mens vind en waar ik als minister formeel aan gehouden ben. Formeel is het in Nederland nog steeds zo dat euthanasie bij een dementerende doodgewoon niet kan, ook al ligt er een wilsverklaring. Maar dat neemt niet weg dat ik graag zou willen dat de discussie erover wel op gang komt."

Achttien jaar en een aantal gevallen van euthanasie bij dementerenden later, is dat onderwerp nog steeds volop in discussie. Maar destijds liep ze, ook afgemeten aan de reacties, vér voor de troepen uit.

In beleid werden haar opmerkingen niet omgezet. Borst had zich te houden aan het regeerakkoord, waarin PvdA, D66 en VVD hadden afgesproken dat ze de evaluatie van de euthanasiewet in 1996 zouden afwachten. Even daarvoor baarde minister van justitie Winnie Sorgdrager (óók D66) opzien met haar uitspraak dat ze het 'een aantrekkelijke gedachte' vond om euthanasie uit het wetboek van strafrecht te halen. Zij keerde na kritiek dat ze ver voor haar beurt had gesproken, schielijk op haar schreden terug.

Maar dit incident maakt wel duidelijk dat Els Borst nooit de enige pleitbezorgster is geweest van een nieuwe, liberale wet - ook in het kabinet had zij haar geestverwanten. En in de Tweede Kamer lag al járen daarvoor een initiatiefwetsvoorstel van D66 voor vrijere wetgeving. de andere paarse partijen stonden daar welwillend tegenover. In 1997 besloot het kabinet regionale toetsingscommissies in te stellen die het optreden van artsen bij de dood op verzoek moesten beoordelen.

Ja, mits
Al in de zomer van 1999 deed Borst als minister van volksgezondheid haar verkiezingsbelofte gestand. Het kabinet kwam met het voorstel euthanasie niet langer strafbaar te stellen, maar alleen tot vervolging over te gaan als de arts onzorgvuldig had gehandeld. Van een 'nee, tenzij', naar een 'ja, mits'. Het CDA sloot zich aan bij het verzet van de kleine christelijke partijen. Zelf had de partij aan de basis gestaan van de oude wet, maar als oppositiepartij keerden de christen-democraten zich als één man tegen de paarse voorstellen. Het kabinet begaf zich op een hellend vlak, en het verklaarde de oorlog aan christelijk Nederland, zo klonk het bij demonstraties. Ook de SP was tegen: als de zorg voor mensen beter zou zijn, zouden ze niet dood willen, redeneerden de socialisten. Oud-premier Lubbers noemde de opstelling van D66 'fanatiek en fundamentalistisch'.

"Bij wat we nu hebben voorgesteld, trek ik zelf ook de grens", zei Borst in Trouw. "Er is geen sprake van een glijbaan (...). Mensen die principieel tegen euthanasie zijn, moeten ook tot de laatste snik de beste medische zorg krijgen die er maar is. Daar staat tegenover dat anderen in onze visie het recht moeten hebben om een euthanasieverzoek in te dienen. En een arts die gewetensvol meewerkt en daarbij aan alle zorgvuldigheidseisen voldoet, moet niet worden verdacht van moord."

Bijzonder veel ophef veroorzaakte ook Borsts voornemen kinderen van twaalf jaar het recht te geven om om euthanasie te vragen, buiten de ouders om. Het kabinet voelde daar niks voor, maar de kranten schreven destijds dat Borst ook de opvolger van Sorgdrager, Benk Korthals (VVD) aan haar zijde had.

Nieuwe onrust ontstond toen ze begrip toonde voor de huisarts die oud-senator Brongersma hielp bij zelfdoding, omdat hij levensmoe was. Borst: "Je kunt je afvragen of iemand die lichamelijk en psychisch gezond is, maar het leven moe, echt wel zo gezond is. Zo iemand is misschien niet echt ziek. Maar hij heeft wel een reëel punt. Ik verwacht dat dat nog een discussie wordt in onze samenleving."

Na de behandeling van de wet in de Eerste Kamer, verzuchtte Borst in NRC: 'Het is volbracht', Jezus' woorden aan het kruis. Dat ze dat ook nog daags voor Pasen zei, maakte de ontsteltenis bij de christelijke partijen alleen maar groter. In datzelfde interview kwam de minister weer met een nieuw discussiepunt: de pil van Drion, zelfdodingsmiddelen voor mensen die levensmoe zijn. "Ik ben er niet tegen als het zó zorgvuldig geregeld kan worden dat het alleen die hoogbejaarde mensen betreft die klaar met leven zijn", zei Borst. "Over dit onderwerp moeten we een uitvoerige maatschappelijke discussie hebben."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden