Voormalig oord van afschrikking geeft nu ruimte aan verrassende kunst.

Duitsland en België kennen tal van musea die een dagtocht waard zijn. Een kijkje over de grens. Deel 1: Insel Hombroich en Raketenstation Hombroich.

Het is in het midden van ' nergens', een vergeten deel van het Duitse Noordrijn-Westfalen, een plek waar in de Koude Oorlog de raketten constant op het Oosten gericht stonden. Hier kwam je niet, in deze streek van prikkeldraad en koele wachttorens, van bunkers, opslagplaatsen en verbodsborden, niet ver van Neuss. De basis stond zelfs niet op de kaarten aangegeven, je moet immers de vijand het niet al te makkelijk maken. Raketenstation Hombroich en Insel Hombroich, waren oorlogsterrein of vergeten landbouwgebied; nu zijn het opzienbarende bezienswaardigheden met bouwkundige hoogstandjes, prachtige kunstuitingen en uitzonderlijke natuur.

Aan het parkeerterrein en het toegangsgebouwtje van Museumeiland Hombroich is niet te zien wat de bezoeker te wachten staat; de werkelijke toegang, een smalle ijzeren trap naar beneden biedt het eerste zicht op het ruige natuurgebied gelegen in een vallei. Hier en daar steken vierkante en rechthoekige roodstenen gebouwen uit tussen het groen.

We dalen af in het museumpark van zo'n 20 hectare, een smal wandelpad leidt naar het eerste van de elf paviljoens van de hand van beeldhouwer Edwin Heerich: de ' Toren', leeg, volstrekt leeg met witte hoge muren, een witmarmeren vloer, waarin niets terug te vinden is van de fameuze kunstverzameling van Karl-Heinrich Müller uit Düsseldorf. Slechts het uitzicht via de hoge ramen naar buiten maakt duidelijk waar het hier in Insel Hombroich in feite om gaat: de natuur, waaraan de kunst zich ondergeschikt dient te maken.

Heerich gaf zijn gebouwen namen als de ' Lange Galerij', de ' Slak' of het ' Labyrinth'. Nergens wordt gebruik gemaakt van kunstlicht, de stand van de zon bepaalt de mate van de lichtinval.

Het pad leidt naar het volgende door beukenhagen omringde gebouw met vele ingangen, het ' Labyrinth'. Inderdaad een doolhof van zalen, waar het richtingsgevoel verdwijnt en waar de wind via de vele toegangsdeuren vrij spel lijkt te hebben. En waar werken van modernen als Kurt Schwitters, traditionele Khmerbeelden (9e tot 12e eeuw) en Chinese figuren uit de Han-periode anoniem lijken te zijn. Namen staan er niet bij, oud en nieuw door elkaar, de toeschouwer wordt aan zijn lot overgelaten.

De vraag dringt zich op: Is al dit moois wel bestand tegen die weersinvloeden, het vocht uit de moerassige vallei dat hier vrij spel lijkt te hebben?

De bezoeker moet zelf beslissen of hij hier de architectuur, de kunstwerken of de wisseling van de jaargetijden voorrang geeft, meldt de folder. ' Hier helpen geen audiogeluid aan het oor en bordjes bij de schilderijen. Heb de moed de ogen te gebruiken'. Oprichter Müllers uitgangspunt bij de opening in 1987 was dat de bezoeker op zoek gaat naar nieuwe ervaringen.

Het pad voert langs waterpartijen, een snel stromend riviertje, wilgenbomen, een atelier waar beeldhouwer Anatol Herzfeld in de buitenlucht bezig is een kolossale steen uit te slijpen. ' Kunst is Seelsorge' staat er bij zijn atelier geschreven en ' Die Natur macht keine Fehler'. Anatols ridders van metaal, zijn stenen, zijn namaakbomen lijken onderdeel van die natuur die geen fouten maakt. Hier in dit wat woeste park val je van de ene in de andere verbazing. Plotseling word je geconfronteerd met 17 etsen van Rembrandt, een stoel van Rietveld, een Giacometti, een Matisse. Zelfs het cafetaria is niet alledaags. Oerdegelijk Duits brood, geen cola of bier, wel reuzel, een gekookte aardappel, een ei, spaghetti, biologisch verantwoorde appels, koffie, thee of water. En kassa's om al dat eten af te rekenen zijn er niet, de voeding hoort bij de toegangsprijs.

Eenmaal buiten gekomen rest een wandeling door de velden, of een autotocht via allerlei omwegen, naar de andere bezienswaardigheid, het Raketenstation, de raketbasis, waar de Pershing II's en de kruisraketten klaar stonden om met hun atoomkoppen de vijand aan de andere kant van het IJzeren Gordijn te treffen. Een tegenpool van het natuurgebied, zo lijkt het. Bunkerachtige heuvels, een wachttoren die bij de grens van de DDR niet zou misstaan. Wat heeft kunst hier te zoeken in dit voormalige oord van onmenselijkheid, van prikkeldraad en afschrikking.

Het was diezelfde Karl-Heinz Müller die na het ontwapeningsverdrag tussen Oost en West in 1992/1993 wel brood zag in deze oude Navo-basis van 13 hectare groot. Diverse kunstenaars vestigden er zich in ateliers. Müller nodigde de Japanse architect

Tado Ando uit, vroeg hem een museumgebouw te ontwerpen waar de beroemde Japanse kunstcollectie van Viktor en Marianne Langen niet zou misstaan. Een gebouw dat zou passen in deze bizarre omgeving waar ook andere werken van beide verzamelaars zouden komen te hangen: Magritte, Cézanne, Légèr, Dali, Braque en vele anderen.

Ando was enthousiast en bouwde er zijn vierde bouwwerk voor Europa. (Van zijn hand is onder andere het Vitra-museum in Weil-am-Rhein en het Armani-theater in Milaan) Sinds eind vorig jaar is het gebouw van de Langen Foundation open voor publiek. Een lange cirkelvormige betonnen muur verbergt het. Strak grijs, ten dele onder de grond, langgerekt boven de grond, met uitzicht op de bewolkte lucht en met veel ruimte voor de kunstwerken.

Niet de natuur heeft het hier voor het zeggen, maar de ruimte, het vergezicht, de lucht, de wolken. Zoals het gebouw één lijkt met die glooiende omgeving, herinnert het met zijn structuur aan de voorbije Koude Oorlog. Hier onder de grond waan je je veilig achter die dikke muren van beton. Buiten staande heeft het gebouw van Tado Ando nog veel weg van die bunker verborgen achter een dijk van gras, niet al te opvallend in het Duitse oorlogslandschap, slechts weerspiegeld in het water van de vijver.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden