Voorliefde voor drop-outs

Directeur Karel Schampers neemt afscheid van het Frans Hals Museum/De Hallen met een overzicht van zijn aankopen. In de foto's en video's duiken veel buitenstaanders op.

Kijk eens hoe die kinderen aan het rotzooien zijn. Ze lopen met bijlen rond, stoken een vuurtje en dan gaan ze ook nog een eitje bakken in een heel vuil pannetje, gatverdamme! Ze doen alles wat niet mag, gaan niet naar school en dat onder de rook van Amsterdam."

Karel Schampers (1950) geeft enthousiast commentaar bij de film die kunstenaar Joost Conijn in 2004 maakte van zijn zeven buurkinderen die in totale vrijheid opgroeiden op een gekraakt haventerrein. Hun ouders, islamitische autochtone Nederlanders, blijven in de film buiten beeld. Toen Schampers, directeur van het Frans Hals Museum/De Hallen in Haarlem de film voor het eerst zag, wist hij meteen: "Die moet ik hebben." Elke keer dat hij de film terugziet, gaat hij er helemaal in op. Ook nu, op zijn afscheidstentoonstelling 'Karels Keuze. Terugblik op de hedendaagse kunst'. De expositie toont een dwarsdoorsnede van zijn aankopen - fotografie en videokunst - in de dertien jaar dat hij de Haarlemse musea leidde.

'Een ultieme ode aan de vrijheid': zo kun je de film van Joost Conijn zien, zegt Schampers. "Alleen het mag niet." Het eindigde er ook mee, vertelt hij, dat jeugdzorg ingreep en de kinderen onderbracht in pleeggezinnen.

In deze film zitten precies de thema's die altijd centraal hebben gestaan in het aankoop- en tentoonstellingsbeleid van Schampers. "Toen ik de keuzes ging maken voor deze tentoonstelling, viel me pas mijn voorkeur op voor drop-outs en buitenstaanders. Onbewust heb ik altijd gekozen voor mensen die buiten het systeem vallen of buitengesloten worden. Door psychische of fysieke gebreken of door het systeem van onze maatschappij." Lopend door de zalen van De Hallen wijst hij ze aan: psychiatrische patiënten, alcoholisten, door brandwonden verminkte slachtoffers, vluchtelingen en zwervers die elke menselijke waardigheid verloren hebben.

Al even onbewust blijkt hij ook altijd werk aangekocht te hebben van kunstenaars die de moderne samenleving kritisch onder de loep nemen. Maar dat wel doen door een 'verhaal' te vertellen. "Ik heb een sterke voorkeur voor kunst met een verhaal. Ik heb niet zoveel met l'art pour l'art, hele abstracte en conceptuele kunst." En wat verder opvalt is dat de scheidende directeur vaak al heel vroeg werk heeft aangekocht van jonge kunstenaars die op dat moment nog onbekend waren. "Ik vind het belangrijk om kunstenaars te volgen in hun ontwikkeling. Daarmee spreek je ook je vertrouwen in hen uit." Zo bezit De Hallen meerdere werken van Celine van Balen, Julika Rudelius, Guido van der Werve en Paul McCarthy.

Geheide publiekstrekkers
Steun voor jonge kunstenaars is zeker nu hard nodig, benadrukt Schampers. Hij bespeurt dat veel musea zich terugtrekken uit de hedendaagse kunst. Onder invloed van de bezuinigingen kiezen ze liever voor geheide publiekstrekkers, ook omdat ze daarmee gemakkelijker sponsors over de streep trekken. Met hedendaagse kunst nemen ze risico's, omdat die nog geen plaats heeft verworven. Maar daaraan toegeven betekent volgens Schampers dat musea hun eigen toekomst ondergraven.

Hij weet hoe moeilijk het is om het grote publiek te interesseren voor hedendaagse kunst, die vaak 'wrijving' geeft of zelfs afstoot. Juist dat 'onaangepaste' vindt hij 'verrukkelijk'. "Kunst die alleen wil behagen en wil bevestigen wat we graag zien of horen, spreekt me niet aan. Het is de opdracht van kunstenaars om nieuwe wegen te zoeken en niet alleen te bevestigen wat de mensen willen. Alleen zo helpen ze de kunst verder. Musea hebben daarin ook een verantwoordelijkheid. Zij moeten jonge kunstenaars een podium bieden."

Zelf ziet Schampers geen verschil tussen oude en hedendaagse kunst. "In het werk van Rembrandt zie ik dezelfde intenties terug als in dat van Lucian Freud. En Rineke Dijkstra fotografeert haar personages met dezelfde aandacht als de zeventiende-eeuwse schilder Johannes Verspronck zijn portretten maakte." Schampers maakte naam met exposities waar hij oude met nieuwe kunst op een verrassende manier combineerde. Zo hing hij de soft-pornoschilderijen van John Currin tussen de klassieke naakten van Cornelis van Haarlem.

Op de expositie ontbreken opvallend genoeg de foto's van Rineke Dijkstra. Schampers, met een diepe zucht: "Ik moest nu eenmaal kiezen en ik ben geen voorstander van overvolle exposities. Zelf word ik altijd zo zenuwachtig als ik weet dat me na de eerste zaal nog een paar propvolle zalen wachten. Ik laat liever wat minder zien, zodat de bezoekers zich daar in alle rust op kunnen richten." Bezoek aan een museum mag voor de bezoekers nooit een bezoeking zijn, meent Schampers. "Het museum zie ik als een serious pleasure. Het moet een plek zijn waar het publiek aangenaam kan vertoeven en genieten, maar ook iets kan opsteken."

Opvallend is dat Schampers alleen fotografie en videokunst heeft aangekocht en geen schilderkunst. Geen Marlene Dumas, geen Robert Zandvliet in de collectie van De Hallen. "Dat is een bewuste keuze geweest toen ik dertien jaar geleden aantrad en een nieuwe collectie moest maken met een beperkt budget. Andere musea kochten al schilderkunst en waren minder gericht op fotografie en videokunst. Het is niet handig om een collectie aan te leggen die zich niet onderscheidt van die van andere musea."

Karels keuze. Terugblik op de hedendaagse kunst, t/m 2 maart in De Hallen Haarlem.

Blij met zijn opvolger Ann Demeester
Directeur Karel Schampers van het Frans Hals Museum/De Hallen in Haarlem legt op 1 januari 2014 zijn functie neer. Hij begon in 1980 als conservator van het Prentenkabinet in het Stedelijk Museum Amsterdam. Vijf jaar later werd hij hoofdconservator van Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam. Sinds 2000 leidt hij de Haarlemse musea. Ann Demeester, nu nog directeur van kunstencentrum De Appel in Amsterdam, volgt hem op. Schampers is blij met haar komst. "Ze heeft bij De Appel laten zien een scherp oog te hebben voor hedendaagse kust. Ook kan ze heel goed communiceren, met kunstenaars en het publiek."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden