Voorkom een burgeroorlog, stem op Chávez

Ook de critici van de Venezolaanse president maken zich zorgen om diens opvolging

'Ik of een burgeroorlog', zo luidde ongeveer de boodschap van Venezolaans president Hugo Chávez, toen hij onlangs waarschuwde voor 'destabilisering' van Venezuela als oppositiekandidaat Henrique Capriles volgende maand de presidentsverkiezingen wint. Hoewel de charismatische leider in de peilingen op een veilige voorsprong staat, schuilt er in zijn waarschuwing een reëel gevaar. Hoe of wanneer hij ook de macht verliest, de kans op onrust is levensgroot.

Chávez doet excentrieke dingen, maar hij heeft laten zien een voorspelbare factor te zijn. De vaandeldrager van de 'Bolivariaanse revolutie' verkondigt een Cubaans socialisme, onteigent land, nationaliseert de economie, scheldt op de Amerikanen, schudt de handen van de Syrische en Iraanse paria's Assad en Ahmadinejad. Maar na dertien jaar is wel duidelijk wat je aan hem hebt en dat hij nog lang niet van van plan is op te stappen.

Toch wordt die continuïteit nu bedreigd. Niet zozeer door de komende verkiezingen - bij veel Venezolanen is hij onverminderd populair - maar door de kanker die vorig jaar bij hem werd geconstateerd. Chávez zegt dat de ziekte is overwonnen en bij campagnes oogt hij kerngezond. Maar enkele maanden geleden lekten artsen dat hij nog één tot twee jaar te leven zou hebben. Waar of niet, de onzekerheid alleen al maakt de toekomst van Venezuela een stuk minder voorspelbaar dan de afgelopen jaren het geval was.

Voor eventuele opvolging is niets geregeld. Een 'tweede man' ontbreekt. Chávez vertegenwoordigt vrijwel alle macht in Venezuela. Hij is staatshoofd, partijleider, opperbevelhebber en leider van de revolutie. Tijdens zijn chemokuren regeerde hij gewoon door vanuit Havana, waar hij werd behandeld, zelfs als het fysiek niet ging. Eventuele nieuwe verkiezingen zonder Chávez zijn voor het regime een delicate zaak. Niemand bezit het charisma om zijn succes te evenaren. Minister van buitenlandse zaken Nicolás Maduro wordt wel eens genoemd als opvolger, maar de vraag is of de radicalere sleutelfiguren hem die positie zouden gunnen.

De Verenigde Socialistische Partij van Venezuela (PSUV) bestaat uit diverse partijen en bewegingen. Zodra Chávez als bindend element wegvalt, ligt een interne machtsstrijd voor de hand. De uitkomst daarvan is net zo onzeker als die van nieuwe verkiezingen. Deze zomer richtte Chávez een nieuw gecreëerde Staatsraad op, met vijf vertrouwelingen en voorgezeten door de vicepresident, die de macht moet overnemen als de president zou moeten aftreden. Dit is in Venezuela geïnterpreteerd als een poging om een toekomstig machtsvacuüm te voorkomen.

Bijzonder problematisch is de extreme polarisatie. Grote groepen - vaak zeer emotionele - Chávez-stemmers profiteren van zijn sociale programma's en zijn bang om hun privileges te verliezen. Zij zijn opgehitst tegen de kapitaalkrachtige midden- en bovenklasse die al ruim een decennium systematisch buiten de macht wordt gehouden. Feit is dat de tegenstand van Chávez ook radicale, conservatieve sectoren telt die in 2002 zelfs een staatsgreep uitlokten. Onder alle lagen van de bevolking is bovendien het wapenbezit groot, wat nu al leidt tot een buitensporig groot aantal moorden.

Minstens zo onvoorspelbaar is de houding van de militairen. Ondanks pogingen om de strijdkrachten te politiseren, salarisverhoging en andere privileges, is er geen garantie dat zij de revolutie zullen verdedigen. Voor de zekerheid heeft Chávez de afgelopen jaren een reservistenleger van tienduizenden gewapende burgers opgeleid om zo nodig hun leven te geven voor de revolutie.

Een vertrek van Chávez zou voor de hele regio gevolgen hebben. Vooral de Caribische landen profiteren van lucratieve olieafspraken met Venezuela, in de eerste plaats Cuba, dat afhankelijk is van de dagelijkse portie 90.000 vaten gesubsidieerde olie. Kwetsbaar zijn ook de Koninkrijksdelen Curaçao, Aruba en Bonaire, die in de geschiedenis vaak hebben gefungeerd als wapenleverancier en als veilige haven voor vluchtelingen en politieke activisten.

Chávez' bondgenoten waaronder China, Cuba, Rusland en Iran, maar ook de grote rivaal de Verenigde Staten, zullen zich met de situatie bemoeien, maar om uiteenlopende redenen. China en Rusland zien in Maduro een goede opvolger, maar Iran moet niets van hem hebben. De Verenigde Staten hopen op een rol voor de oppositie. Cuba heeft een voorkeur voor Chávez' broer Adán, een ideologische hardliner die tijdens een van Hugo's ziekenhuisoperaties in Cuba waarschuwde dat de 'gewapende strijd' niet moet worden uitgesloten. Zulke uitspraken voeden de hoop dat Chávez gelijk had toen hij zei dat hij volledig genezen is en in staat is om tot 2031 aan de macht te blijven.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden