VOORHEEN JOEGOSLAVIE - WEEK 49

Dinsdag kwamen ze veilig thuis, de twee Franse piloten die ruim drie maanden geleden boven Bosnië werden neergeschoten. En dus kon de 'vrede van Dayton' in Parijs definitief worden getekend. Slobodan Milosevic, Franjo Tudjman en Alija Izetbegovic zetten hun handtekening onder wat prozaïsch het 'General Framework Agreement for Peace in Bosnia and Hercegovina' heet, hoewel de Fransen het liever de titel 'Elysée-akkoord' hadden gegeven.

Hoe broos de vrede ook is - de mitsen en maren zijn deze week uitgebreid uit de doeken gedaan -, toch breekt een nieuwe periode aan in de regio. Bosnië en de Federale Republiek Joegoslavië (FRJ, Servië en Montenegro) hebben elkaar erkend, volgens diplomaten zal het niet zo lang duren voor Kroatië en FRJ dezelfde stap zetten. En Milosevic greep in Parijs meteen de gelegenheid te baat om bij Jacques Chirac de normalisering van de betrekkingen tussen Belgrado en de Europese Unie aan de orde te stellen.

Het lijkt daarom een passend moment om deze rubriek, die in maart 1993 voor onbepaalde tijd begon, af te sluiten. 'Voorheen Joegoslavië' heeft, in ieder geval voorlopig, nieuwe grenzen.' Voorheen Joegoslavië' is daarmee aan andere namen en omschrijvingen toe.

De oorlog is (voorlopig) voorbij, maar het verleden niet afgesloten. De vragen naar het 'wat', 'hoe' en 'waarom' moeten opnieuw worden gesteld vanuit de diepe wens te weten en begrijpen, en dat is niet hetzelfde als te rechtvaardigen. De vraag 'hoe kon dit gebeuren?' moet beantwoord worden, vooral omdat nog allerminst duidelijk is wat 'dit' eigenlijk is.

Alleen nauwgezet onderzoek kan duidelijk maken wat er de afgelopen jaren in Kroatië en Bosnië is gebeurd, maar ook wat er niét is gebeurd. Het belang daarvan gaat verder dan dat dergelijk onderzoek historici werkgelegenheid biedt.

George Kenney, voormalig ambtenaar van het Amerikaanse ministerie van buitenlandse zaken, omschreef het aldus, toen hij in een artikel in The New York Times eerder dit jaar vraagtekens zette bij het aantal van 200 000 doden dat de Bosnische regering steeds noemt. “Wat Serviërs in Bosnië hebben gedaan mag niet worden geminimaliseerd. Wat zij moslims hebben aangedaan is vele malen erger dan wat omgekeerd is gebeurd. Wil er op de lange termijn vrede zijn dan moet er recht geschieden. Maar hoe zwaarder de aanklacht, hoe zekerder we ervan moeten zijn dat we de feiten goed hebben. Om te voorkomen dat we de grondslag leggen voor een toekomstige oorlog”.

Wie écht wil weten, komt bovendien verder dan 'dit is nu eenmaal de Balkan, waar volken en mensen altijd al met elkaar in de clinch hebben gelegen'. Vreemd genoeg komen veel mensen die deze oorlog vooral zien als het resultaat van Servische agressie ook op iets dergelijks uit. Die gaan dan ver, ver terug om te bewijzen dat er in de Servische geschiedenis altijd een dergelijke trend heeft gezeten. In die visie begint de Balkan, als synoniem voor het irrationele, agressieve en wraakzuchtige, alleen wat verder naar het oosten.

Er is geen rechte lijn tussen de slag bij Kosovo Polje in 1389 - waar de Servische koning Stefan Dusan door de Turken werd verslagen - en deze oorlog. Net zomin als de Tweede Wereldoorlog deze strijd noodzakelijk maakte. In zijn eenvoud is deze 'theorie' even verleidelijk als gevaarlijk. Hij reduceert oorlog tot iets onvermijdelijks en maakt de tussenliggende periodes volstrekt irrelevant.

Wie de verklaring voor de recente ontwikkelingen zoekt in het antwoord op de vraag 'bent u Serviër, Kroaat, Albanees of moslim?' ontneemt de mens de vrijheid om te kiezen - en daarmee ook zijn verantwoordelijkheid. Maar was het Joegoslavië-tribunaal nou juist niet ingesteld om mensen op hun individuele verantwoordelijkheid aan te spreken?

Tegelijkertijd blijft natuurlijk de vraag waarom, zo lijkt het, zoveel mensen toch voor hetzelfde hebben gekozen. Het moeilijke is dat wie, in de jaren zeventig en tachtig, op zoek gaat naar de ontwikkelingen die deze oorlog mogelijk hebben gemaakt, daarbij in wezen de 'uitkomst' - het-weten-achteraf - even moet uitschakelen.

Dat perspectief had de inwoner van Joegoslavië immers ook niet. Die zag, zoals de historicus H. W. von der Dunk een paar weken geleden in de NRC bij de bespreking van een boek over het Derde Rijk het omschreef, 'een waaier van ontwikkelingsmogelijkheden, een toekomst in meervoud voor zich'.

Weinigen zullen heel bewust voor die éne toekomst, die van de (inmiddels voorlopig voorbije) oorlog hebben gekozen. En misschien is het vooral daarom dat iedere reis door ex-Joegoslavië de afgelopen jaren zo'n merkwaardige mengeling van boosheid, verdriet, irritatie, afkeer en onzekerheid opriep. Omdat het, onwillekeurig maar hardnekkig de vraag oproept: welke keuzes zou ik hebben gemaakt?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden