Voorheen Joegoslavie week 45 Geschiedenis

Alleen VN-officieren uit de landen van het Britse Gemenebest stonden donderdag in Sarajevo even stil bij het feit dat 75 jaar geleden de eerste wereldoorlog eindigde die in deze stad was begonnen. Droegen zij rode klaprozen op hun revers om de doden van toen te gedenken, de burgers van Sarajevo waren te druk ook deze dag te overleven in de oorlog die nu in en om de Bosnische hoofdstad woedt. En waarom terugdenken aan november 1918 toen het fundament werd gelegd van de Joegoslavische eenheidsstaat, die inmiddels onder het geweld van nationalisten is bezweken?

Aan het begin van deze eeuw was Bosnie-Hercegovina al het kruitvat van de Balkan. Het gebied dat deel uitmaakte van het Turkse rijk, werd in 1908 door OostenrijkHongarije ingelijfd, tot grote woede van Servie. Op 28 juni 1914 werden de Habsburgse aartshertog Franz Ferdinand en zijn vrouw Sophia tijdens een bezoek aan Sarajevo doodgeschoten door de jonge Servische nationalist Gavrilo Princip. Een maand later verklaarde Oostenrijk-Hongarije Servie de oorlog.

Twee dagen voor het tekenen van een wapenstilstand in het Franse Compiegne die een einde maakte aan de eerste wereldoorlog, werd in Geneve een nieuwe Balkanstaat op papier gezet. Op 9 november 1918 plaatste de Servische premier Nikola Pasic samen met zijn Kroatische en Sloveense collega's zijn handtekening onder een 'Eenheidsdeclaratie'.

De stemming in het Geneefse hotel waar de historische bijeenkomst werd gehouden, was euforisch. “Vandaag is een eeuwenoude droom uitgekomen”, heette het in de gezamenlijke verklaring. “Wij hebben ons in vrijheid verenigd.” Volgens de Servische premier Pasic was de nieuwe jonge staat een 'zonnige toekomst' beschoren “dankzij de inzet van 11 miljoen hardwerkende en resolute patriotten”.

Maar ook toen al betekenden grote woorden weinig. Volgens sommige historici waren de Serviers er alleen op uit de nieuwe jonge staat te overheersen. En zij paaiden hun bondgenoten uit de eerste wereldoorlog, de zegevierende geallieerden die dachten dat een handtekening de Serviers in toom zou houden. De Kroaten en Slovenen kozen voornamelijk voor een zuidelijke Slavische staat omdat zij zich daarin veilig waanden voor het opdringende Italie.

Commentatoren waarschuwden direct al bij het ondertekenen van de Eenheidsverklaring in Geneve voor komende moeilijkheden. Zo kon de Neue Zurcher Zeitung zich niet voorstellen dat de leiders van Servie, toch een bestaand land, zo maar bereid zouden zijn de macht in een nieuw op te richten staat te delen en alle aspiraties op een Groot-Servie te laten varen. The New York Times kritiseerde de Servische politici omdat die geen ander doel leken te hebben dan zich meester te maken van de nabuurstaten.

Bosnie sloot zich nog in diezelfde novembermaand 1918 bij de unie der Serviers, Kroaten en Slovenen aan. Servische troepen die de plaats innamen van het hals-overkop vertrokken Oostenrijks-Hongaarse leger, werden 'met enthousiasme' door de bevolking begroet, meldt een Servisch legercommunique van 8 november 1918. Uit Sarajevo wordt “een bijzonder hartelijk onthaal” gerapporteerd.

Maar onmiddellijk begonnen Bosnische Serviers slachtpartijen aan te richten onder moslims, die werden gezien als onderdrukkers in dienst van de Turken. Moslimbendes teisterden op hun beurt Servische enclaves in Krajina, de regio waar Serviers en Kroaten twee jaar geleden een oorlog om begonnen.

In de bandeloze periode die volgde op de wapenstilstand van Compiegne werd echter het hardst gevochten in het kleine Montenegro, de huidige medestander van Belgrado. Onafhankelijksheidsstrijders verzetten zich destijds fel tegen de annexatie door Servie.

Soms herhaalt de geschiedenis zich, soms niet. Uit een dramatische oproep van het Servische Hulpfonds in de Londense Times in 1918 (toen de overwinning van de geallieerden nog niet vaststond) blijkt dat het de Servische burgerbevolking ook 75 jaar terug slecht verging: “Deze oorlogswinter zal de verschrikkelijkste worden van allemaal. Hoeveel van onze kleintjes zullen overleven?” Gelukkig kwam er toen wel op tijd een eind aan de oorlog.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden