Voordat de clou komt

Nachoem Wijnberg onderzoekt de grap in driehonderdvoud

De oudejaarsconference is een Nederlandse traditie: lachend het jaar uit op een rollercoaster van grappen, opdat een ieder met frisse moed het nieuwe jaar binnenstapt.

Ook dichters wagen zich wel eens aan een grap, maar Nachoem Wijnberg, die geldt als een van de belangrijkste dichters van ons taalgebied, wijdt maar liefst driehonderd pagina's aan dit genre. Daarmee is 'Nog een grap' waarschijnlijk de dikste bundel van het jaar; maar wie een bundel vol moppen of light verse verwacht komt bedrogen uit.

Wijnbergs grappen verwijzen soms naar bestaande grappen, of naar zaken die steevast de lachlust oproepen (penissen). En zoals in een goede conference lokt de ene grap nogal eens een volgende uit: nadat God ten tonele is gevoerd, volgt een gedicht met de titel 'Weet je nog een andere manier om die grap te vertellen, maar dan zonder God?'

Maar over het algemeen bewandelen deze gedichten een geheel eigen weg. Iets in Wijnbergs grappenmakerij doet denken aan de manier waarop een kind een mop kan vertellen: het begint met een heldere uiteenzetting, maar zo tegen de tijd dat de clou moet komen, raakt de verteller zelf het spoor bijster.

Je kunt een grap

woord voor woord vertellen

en het blijft lang onzeker

of het er een is,

en daar niet bang van worden.

Voor hardop schateren zijn de grappen van Wijnberg dan ook te vervreemdend en te diffuus. In al hun klaarheid zijn ze nauwelijks op hun staart te trappen. Net als de herinneringen waarvoor deze bundel een bijzonder plaats inruimt, laten ze zich maar moeilijk vangen: "Ik herinnerde mij / dat het grappiger was."

Dat ongemakkelijke gevoel kent iedereen die weleens een lollige situatie of mop probeerde te vertellen: wát er nu precies zo geestig was, is maar moeilijk over te brengen. De grap die uitgelegd moet worden verliest kracht, en de spreker die de clou van zijn verhaal vergeet, maakt geen contact. Wijnberg legt dat feilloos bloot.

'Nog een grap' pluist structuur en werking van het genre uit. En is vooral ook interessant als onderzoek naar de rol van de grap in menselijk contact. "Als je grappig genoeg geweest bent / kun je spreken over wat droevig is."

De bundel bestrijkt het hele scala, van de misplaatste grap tot de practical joke. Een gedicht over het leger dat alle kanten op zwalkt, eindigt met deze geestige uitsmijter: "Als je geld genoeg had zou je een kanon kopen / en voor jezelf beginnen."

Een grap is zelden een tweede keer grappig. Maar de driehonderd van Wijnberg vervelen ook na herhaaldelijk lezen niet.

Nachoem Wijnberg: Nog een grap. Atlas Contact, Amsterdam; 320 blz. euro 24,90

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden