Vooral rustig blijven nadenken

genomineerden | Waarover moeten we nadenken? Te oordelen naar de longlist van de Socrates Wisselbeker voor het prikkelendste filosofieboek vooral over populisme - en over de vraag hoe we zelf een beetje rustig blijven.

Hebben populisten een punt? Nadat filosoof en filmer Jurriën Rood in Dresden getuige was geweest van een demonstratie van Pegida, kreeg hij die vraag niet meer uit zijn hoofd. Hoe lukte het de Duitse anti-islambeweging massa's mensen op de been te krijgen, terwijl er in Dresden toch amper moslims gesignaleerd worden? Zijn antwoord valt te lezen in 'De kwestie Pegida', een van de twintig filosofieboeken die kans maken op de Socrates Wisselbeker voor het prikkelendste Nederlandstalige filosofieboek van het afgelopen kalenderjaar - in dit geval dus 2016. De deze week bekendgemaakte longlist (de shortlist volgt later deze maand) laat volgens juryvoorzitter Jenny Slatman een duidelijke trend zien: minstens vier filosofen hebben zich op het thema populisme gestort.


Eensgezind lijken de filosofen in hun voornemen populisme minder alarmistisch te benaderen. "De auteurs zijn niet zozeer links of rechts", legt Slatman uit, "ze proberen vooral de politieke verandering te duiden." Een voorbeeld is 'De januskop van de democratie' van Sjaak Koenis. Hij ziet populisme niet als manco van de democratie, maar als iets dat eruit voortkomt. Populisme is ook niks nieuws, stelt Koenis, het duikt altijd weer op en is zeker niet zomaar het product van onderbuikgevoelens.


Zo optimistisch is Stefan Rummens niet. In 'Wat een theater!' constateert hij dat de burger het vertrouwen in Den Haag wel degelijk verloren heeft. Oorzaak: de 'machtsgreep van technocratische instellingen'. Cijfers, regeltjes en formulieren ontnemen de kiezers het zicht op het beleid van onze nationale en Europese politici. Toch ziet ook Rummens een uitweg. Politici moeten de vloer terugveroveren, ze moeten hun verhaal beter, misschien wel theatraler, over het voetlicht zien te krijgen.


Daarmee is de lijst populisme-duiders nog niet compleet. Zo analyseert Paul Teule in 'Vrijheid' een begrip dat niet alleen de VVD, maar ook de PVV zich heeft toegeëigend. Hij probeert het ideaal te bevrijden uit de in zijn ogen beperkte opvatting dat 'jouw vrijheid ten koste gaat van de mijne'.


En dan zijn er nog Marli Huijer en Paul Scheffer. Beiden schreven een boek over een thema dat volgens Slatman niet meer los te zien is van het populisme: migratie.


De tweede trend die oprijst uit de oogst van 2016 lijkt wel een reactie op de emoties die het migratiedebat en het populisme losmaken: nogal wat filosofen snijden de vraag aan hoe we moeten leven en vooral: hoe we onze rust kunnen bewaren. Het boek dat pas nog de prijs voor het beste spirituele boek won, 'Rusteloosheid', neemt in dat rijtje een bijzondere plaats in, omdat de auteur, Ignaas Devisch, het helemaal geen probleem vindt dat we het tegenwoordig zo druk hebben. Rusteloze mensen proberen gewoon het beste uit het leven te halen - gelijk hebben ze.


Kritisch over de breed gevoelde behoefte aan rust is ook Thijs Lijster. Hij constateert dat we de crises in de wereld veel te passief tegemoet treden. De migratiecrisis, Europa: we zijn ze gaan zien als monsters waar we toch niet tegenop kunnen boksen. Dat defaitisme uit zich volgens Lijster in de aandacht voor 'klein geluk', in de trend naar 'ikeaficatie' en 'hedo-ascetisme'. Daarmee keert Lijster zich tegen filosofen die de gestreste 21ste-eeuwer op zichzelf terugwerpen.


Die afkeer van 'levenskunst' wordt niet algemeen gedeeld. Het individualisme waarin de westerse traditie ons vastzet kan juist worden bijgestuurd door een andere manier van dóen. Dat betoogt althans Henk Oosterling in 'Waar geen wil is, is een weg'. De Rotterdamse 'doendenker' zoekt alternatieven in de Japanse traditie en in het boeddhisme. Daarin is hij niet de enige, gezien een andere door de jury uitverkoren titel: 'De oude Boeddha in een nieuwe wereld'. De aandacht voor oosterse filosofie is een trend, constateert Slatman.


Al blijven er genoeg filosofen over die een alternatief zoeken in de westerse traditie. Zo grijpt Miriam van Reijen met haar pleidooi voor een stoïcijnse levenshouding zowel terug op de klassieke oudheid als op Spinoza. En zo vindt Henk Manschot bij Nietzsche een aanzet tot wat hij noemt een 'ecologische levenskunst'. Volgens de auteur van 'Blijf de aarde trouw' moeten we leren 'de aarde te waarderen' - dat doe je bijvoorbeeld door vaker te tuinieren of te wandelen. Het hoeft geen betoog dat Manschot met die oproep tot levenskunst ook antwoord zoekt op de vraag hoe we de klimaatverandering een halt toe kunnen roepen.


Uit vrijwel alle twintig boeken spreekt grote interesse in de urgente thema's van dit moment. Plus het vertrouwen dat anders denken over democratie - of over onszelf, al een deel van de oplossing is.

genomineerden socrates wisselbeker

De jury, bestaande uit Jenny Slatman (Universiteit Tilburg), Elma Drayer (schrijver en columnist), Sjoerd de Jong (journalist en ombudsman NRC), Anna Luyten (Vlaamse publicist en journalist), en Florentijn van Rootselaar (Filosofie Magazine), selecteerde de volgende twintig boeken voor de longlist.


Lieven De Cauter: Metamoderniteit voor beginners


Ignaas Devisch: Rusteloosheid


Huub Dijstelbloem: Het huis van Argus


Paul Frissen: Het geheim van de laatste staat


Rob van Gerwen: Moderne filosofen over de kunst


Marli Huijer: Achterblijven


Bert Keizer: Vroeger waren we onsterfelijk


Sjaak Koenis: De Januskop van de democratie


Thijs Lijster: De grote vlucht inwaarts


Henk Manschot: Blijf de aarde trouw


Eva Meijer: Dierentalen


Henk Oosterling: Waar geen wil is, is een weg


Miriam van Reijen: Stoïcijnse levenskunst


Jurriën Rood: De kwestie Pegida


Alexander Roose: De vrolijke wijsheid


Stefan Rummens: Wat een theater!


Paul Scheffer: De vrijheid van de grens


Marjan Slob: Hersenbeest


Paul Teule: Vrijheid voor gevorderden


Paul van der Velde: De oude Boeddha in een nieuwe wereld


Meer informatie op www.maandvandefilosofie.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden