Vooral een zwarte zwaan geeft het leven richting

Mensen hebben een zwak voor het gewone, voor regelmatigheden. Maar zeldzame, onverwachte gebeurtenissen, ’zwarte zwanen’, hebben een veel grotere impact, betoogt Nassim Taleb.

Nassim Nicholas Taleb: De zwarte zwaan, De impact van het hoogst onwaarschijnlijke. Uit het Engels vertaald door Jan Braks. Nieuwezijds, Amsterdam. ISBN 9789057122675; 401 blz. euro 24,95

’Niet normaal!’, dat is de luide waarschuwing van de Amerikaan Nassim Taleb aan iedereen die wil weten hoe de kaarten in de wereld geschud zijn.

In de economie en de sociale wetenschappen wordt gemakshalve verondersteld dat de zaken en gebeurtenissen zich in een ’normaalverdeling’ voordoen. De lengte van rekruten, de leeftijd van first offenders, het aantal verkeersslachtoffers, prijzen en inflatiecijfers – het merendeel van die waarden vleit zich dicht tegen een gemiddelde dat op grond van een groot aantal waarnemingen over de tijd is vast te stellen.

In de statistiek verschijnt de normale verdeling van die waarnemingen als een pronte vrouwenborst: de zogenaamde ’klokkromme’ van de Duitse wiskundige Gauss. Volgens de effectenmakelaar en kansentheoreticus Taleb geeft die aantrekkelijke figuur waarin de uitzonderlijk hoge of lage waarden naar de rand zijn geduwd, een vertekend beeld van de werkelijkheid. Bij hoog en bij laag houdt hij vol dat wij niet in ’Mediocristan’ maar in ’Extremistan’ leven, in een situatie waarin de zeldzame verrassingen - de ’zwarte zwanen’ uit de titel - een veel grotere invloed op ons leven uitoefenen dan de zogenaamde normale gang van zaken: een tsunami, ’9/11’, een stakingsgolf – maar ook in het persoonlijk bestaan geven, niet noodzakelijkerwijs onaangename, toevalstreffers het leven kleur en richting. Drie gewonnen wedstrijden op rij brengen spelers en publiek in een overwinningsroes, en tegenslag stuit op ongeloof.

Berekende bezwaren tegen de normaalverdeling komen de lezer pas tegen het einde van het boek onder ogen, wanneer Taleb aan de hand van de eigenaardigheden van de kansberekening duidelijk maakt dat ’de wet van de grote getallen’ een gevaarlijke voorliefde voor de middelmaat heeft, en afwijkingen bagatelliseert. Er is geen safety in numbers, waarschuwt hij.

De eigenlijke bewijslast van het boek ligt echter in het requisitoir dat hij houdt tegen de autoriteiten die de zwarte zwanen voor het publiek verborgen houden. Niet alleen statistici, maar het wetenschappelijk bedrijf in het algemeen, economen en filosofen in het bijzonder, de journalistiek en de politiek, de hele weldenkende goegemeente moet het ontgelden: allemaal wekken ze de indruk dat wat nú normaal is dat zal blijven.

Volgens de schrijver/makelaar is het ons zwak voor regelmatigheden, voor mooie theorieën en verhalen, dat ons in slaap sust. Deskundologen nemen de plaats in van het gezond verstand. Gelukkig komt Taleb op de proppen met een rijtje geloofwaardige ervaringsdeskundigen – waarin ook de taxichauffeur niet ontbreekt – die ons uit de Platoonse droom kunnen helpen (vanwege zijn heilig geloof in de wiskunde is Plato Talebs zwartste zwaan, pardon, schaap onder de ’normaalverdelers’).

Alle lof voor de bespotting van het veilige gemiddelde en het eeuwige nu dat bankiers en verzekeringsexperts ons proberen te verkopen. Talebs schreeuwerige presentatie werkt de goede zaak echter tegen. Zijn zwartmakerij van academische idolen en ophemeling van de ’vrije jongens’ verraadt een streberige autodidact. Terwijl hij alle gevestigde reputaties van gebrek aan humor beschuldigt, trekt hij zelf met loden ernst en aplomb te velde tegen het ongeluk, met tegelwijsheden zoals ’Wees voorbereid op alle relevante eventualiteiten’. In verschillende toonaarden weliswaar, klinkt een en dezelfde kritiek, vierhonderd pagina’s lang.

Ergerlijk is ook Talebs stellige overtuiging dat hij, en een enkele geestverwant, een eenzame keurbende vormen. Maar al in de achttiende eeuw verzuchtte Diderot, ’Here God, bevrijd me van het model’, en pleidooien tegen het gezichtsbedrog van de middelmaat zijn inmiddels een populair genre geworden.

Het betoog vertoont ook een uitgesproken agressief trekje: met de rampenscenario’s van Amerika’s militaire strategen die de bestudeerde onschuld van vroeger van haar plaats in het midden proberen te verdrijven, heeft Taleb geen enkele moeite.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden