Vooral de politie probeerde homo's uit een baan te weren

Eric Heyselaar in het depot van het Stadsarchief van Amsterdam, met een van de mappen waarin de "goede zeden" van eventuele toekomstige ambtenaren wordt beschreven en onderzocht. Waardoor een aantal mensen, met name homoseksuelen of voormalige prostituees, niet werden aangenomen volgens de toen geldende norm.Beeld Maartje Geels

Het Amsterdamse archief is eindelijk open. Homoseksuelen werden in de jaren vijftig wel degelijk door de overheid systematisch gediscrimineerd, met in de hoofdrol: de politie.

De Amsterdamse politie heeft tot ver in de jaren vijftig actief onderzoek gedaan naar homoseksuelen. Ook als die naar de toen geldende wet niets strafbaars hadden gedaan, trachtte het korps met rapportages aan een gemeentelijke commissie te beletten dat zij werk bij de overheid kregen.

Dit blijkt uit de archieven van de Beoordelingscommissie Zedelijk Gedrag Gemeentepersoneel die in het Amsterdamse Stadsarchief zijn ontdekt. Twee weken geleden werd het bestaan van deze ‘homolijsten’ bekend, Trouw mocht daarna als eerste de stukken bestuderen.

Het kabinet heeft inmiddels een onderzoek gelast naar dit archief dat moet uitwijzen of er in Amsterdam en andere steden sprake is geweest van ‘systematisch discrimineren’ op grond van seksuele geaardheid bij overheidswerkgevers.

Dat blijkt inderdaad het geval, zo leer een steekproef van Trouw. In de duizenden dossiers in ‘archief 5355’, komen al tientallen voorbeelden naar boven van homoseksuelen die vanwege hun geaardheid géén bewijs van goed gedrag kregen, en dus geen overheidsfunctie.

Beleidsvrijheid

Soms waren ze ooit veroordeeld vanwege seks met een persoon van hetzelfde geslacht onder de 21 jaar, wat tot 1971 strafbaar was. Maar er zijn ook voorbeelden van homoseksuele mannen die nooit zijn veroordeeld en tegen wie ook nooit proces-verbaal is opgemaakt. Toch is hun op basis van politie-informatie over hun vermeende homoseksualiteit een overheidsbetrekking geweigerd.

Die praktijk kon ontstaan door de enorme beleidsvrijheid die de beoordelingscommissie bij haar oprichting in 1912 kreeg, juist om ex-delinquenten weer aan een baan te helpen. Niet alleen de termijn waarin de sollicitant zich goed had gedragen moest meetellen, maar ook zijn persoonlijke omstandigheden.

Uit de stukken van na de Tweede Wereldoorlog blijkt dat die beleidsvrijheid goed werkte bij het gros van de veroordeelden, maar zich juist keerde tegen homoseksuelen. Uit de toen heersende afschuw over homoseksualiteit deden de notabelen in de commissie er alles aan om hen buiten de deur te houden. De burgemeesters volgden het ‘advies’ van de commissie doorgaans blind.

Gemeentepolitie

De commissie stond na de oorlog onder leiding van procureur-generaal A. van Dullemen, de hoogste justitie-ambtenaar in deze regio. Hij gebruikte rapportages van de politie en de reclassering. De leden kwamen vooral uit de gemeentelijke diensten en semi-overheidsbedrijven. Zo beslisten de directeur van het gemeentelijk abattoir, een leidinggevende van de PTT of een vertegenwoordiger van de Stadsreiniging mee over de toekomst van jonge homoseksuelen. Zij oordeelden óók over homoseksuelen die niets strafbaars hadden gedaan. De procureur-generaal wees hen niet op het ontbreken van die bevoegdheid. Ooit begonnen als barmhartigheidscommissie, trad de commissie na de oorlog meer op als ‘moraalpolitie’.

Opvallend is de rol van de gemeentepolitie. Hoewel de commissie in de jaren vijftig steeds milder werd, bleven de adviezen van de hoofdcommissaris stelselmatig negatief. Ook al hadden mensen niets strafbaars gedaan, homoseksuelen hoorden volgens hem niet bij de overheid thuis. De commissie schoof dit advies steeds vaker ter zijde.

Een verklaring voor de starre houding van de politie is dat die na de oorlog onder bevel stond van hoofdcommissarissen die van de Koninklijke Marechaussee kwamen. In dat militaristische en provincialistische korps werd nóg negatiever gedacht over homoseksualiteit.

Lees hieronder zestien homo-dossiers uit het Amsterdamse gemeentearchief. 

Lees ook: Voor de beoordelingscommissie gold: Eens een homo, altijd een homo

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden