Interview

Vooral de armere gezinnen lijden onder vuurwapengeweld in de VS

Gary YoungeBeeld Phil Nijhuis

De Brit Gary Younge tekent de levens op van tien jongeren die op een willekeurige dag in de VS werden doodgeschoten. Hij beschrijft een vuurwapengekke maatschappij die een deel van de bevolking heeft afgeschreven.

Als een antropoloog observeerde de Britse correspondent voor The Guardian twaalf jaar lang de Verenigde Staten. Al die tijd was er één ding dat hij de lezers amper kon uitleggen: het vele vuurwapengeweld. "Eerlijk gezegd begreep ik het zelf ook nauwelijks", zegt Gary Younge in debatcentrum Border Kitchen in Den Haag, waar hij is om de Nederlandse vertaling van zijn boek 'Een doodgewone dag in Amerika' te promoten.

Dat boek bestaat uit tien hoofdstukken. Eén voor elk kind dat omkwam door wapens op 23 november 2013: Jaiden, Kenneth, Stanley, Pedro, Tyler, Edwin, Samuel, Tyshon, Gary en Gustin. Normaal halen ze amper de krant. Nu krijgen ze alsnog een gezicht doordat Younge anderhalf jaar lang zoveel mogelijk informatie over hen verzamelde.

Er is een amokmakende ex-man, er zijn kinderen die buiten zicht van volwassenen met wapens spelen. En er zijn de nodige zwarte bendeleden die een zwarte tiener neerschieten: soms degene die ze beoogden, soms een onschuldige voorbijganger. Die was op het verkeerde moment op de verkeerde plek, of droeg toevallig een rode hoody (bendekleur). Soms wordt nooit duidelijk waarom een tiener stierf.

Welk slachtoffer raakte u het meest?

"Jaiden van negen. Doodgeschoten omdat hij toevallig de deur opent als de wraakzuchtige ex van zijn moeder aanbelt. Dezelfde leeftijd als mijn zoontje destijds had. Ik kende de computerspelletjes die hij had gespeeld, kon met zijn vriendjes praten over wat ze deden. Het was zo herkenbaar. Ook de familiesituatie: een alleenstaande moeder met drie jongens, net als wij vroeger thuis. Zij had spijt dat ze niet vaker met Jaiden had gespeeld. Ze was namelijk 's avonds zo moe als ze van een van haar banen thuiskwam."

Gemiddeld gaan er op een dag in de VS zeven jongeren dood door kogels. Op een zaterdag als deze is het meestal meer omdat tieners in plaats van school feestjes bezoeken. Op die 23ste november waren het zeven zwarte jongens, twee latino's en een witte. Gemiddeld is er een meisje bij en zijn drie jongeren wit, drie zwart, een latino.

Younge wilde het universum laten beslissen en koos een willekeurige dag. Hij vindt het intrigerend hoe media nu schrijven dat zijn boek gaat over geweld onder zwarte jongeren. "Alsof het een aangeboren ziekte is. Eigenlijk is klasse de doorslaggevende factor. Alle kinderen in het boek komen uit de arbeidersklasse of uit arme gezinnen."

Maar, zegt Younge: "Mijn boek gaat ook niet over het onder controle krijgen van vuurwapens. Het gaat over een maatschappij die een deel van de bevolking zo makkelijk vergeet en afschrijft. Het boek gaat over het tienerbrein, slachtoffers die wél het vermelden waard zijn en wapentechnologie. Ik wil de statistieken een menselijk gezicht geven, een opening bieden. Ik probeer me in de dode jongeren te verplaatsen, familie en nabestaanden te laten spreken. Zonder oordeel. Zelfs als ouders de executie eisen van een twaalfjarig vriendje dat per ongeluk hun zoontje doodschoot."

Kijk, legt Younge uit: "Als je goede naschoolse opvang hebt, in een buurt woont waar agenten geen beesten zijn, ouders niet twee of drie banen moeten hebben om rond te komen, dan zou jij - stel dat er een wapen in huis is - het lang niet zo snel gebruiken." Een kind moet ontdekken hoe het met gevaar omgaat. "Mijn twee kinderen luisteren ook niet altijd. Het verschil met bepaalde Amerikaanse buurten is dat kinderen die daar niet luisteren dood kunnen eindigen. Zij hebben geen foutmarge."

Het adolescentenbrein wil risico's nemen. "Dat doen rijke en witte tieners ook. Er zijn diverse jongens in het boek die niet meer fout deden dan de verkeerde vrienden kiezen. Dat doen alle kinderen soms. Maar als je arm bent, gaat het eerder mis."

Een dokter in Chicago die werkt met jongeren die leven in buurten vol geweld en gevaren legde Younge uit dat ze opgroeien met een post-traumatisch stress-syndroom. "Dat heeft betrekking op hoe ze met wapens omgaan en op veel meer. En als je weet dat je kunt sterven, dan zul je waarschijnlijk ook geen condoom gebruiken, geen plannen voor de toekomst maken en zonder al te veel nadenken beslissingen nemen", zegt de auteur.

Dood is alom in de gewelddadige buurten. Iedereen kent een dode, op het nieuws zien ze er dagelijks nog meer. "Iemand zei: 'Ik kan geen begrafenis meer verdragen'. Een tiener! Op die leeftijd was ik alleen op mijn moeders begrafenis geweest. Als je hun twitter- en facebooktijdlijnen bekijkt, dat zijn gewoon online begraafplaatsen."

Denken de nodige witte Amerikanen niet stiekem: wat geeft het dat die zwarten elkaar in het getto overhoop schieten?

"Zeker. Tot er weer een schietpartij plaatsvindt op een school als in Sandy Hook (Connecticut, 2012 - red.) Plattelandsgebied, middenklasse, wit. Ineens snappen ook dat soort ouders dat het hun kinderen kan treffen. Trouwens, dan nog willen ze geen inperking van vuurwapens. De oplossing in Sandy Hook is dat er nu een bewapende beveiliger op de basisschool zit."

Pas zo'n massale schietpartij haalt de VS uit hun patroon van gewenning. Younge verzet zich ertegen dat die schoolslachtoffertjes onschuldiger, belangrijker zouden zijn dan al die arme tieners in de getto's dagelijks sterven: "Van de tien slachtoffers in mijn boek heb ik er van twee kunnen bevestigen dat het bendeleden waren. Natuurlijk zijn sommige tieners bendelid. Als je geboren wordt in het territorium van een gang moet je soms wel meedoen. Maar dat wil niet zeggen dat alle zwarte tieners bendelid zijn. Bovendien: je sterft niet aan bendelid zijn maar door een wapen. Vroeger gingen de jonge mannen op de vuist en was het klaar."

Chicago heeft van de grote steden al jaren het hoogste moordcijfer. Younge leefde er vier jaar met zijn gezin. Het was tevens een motivatie om dit boek te schrijven. "Ik woonde in de relatief veilige North Side. Zelfs daar waren meer schietpartijen dan ooit acceptabel zou zijn in Groot-Brittannië."

Door 200 jaar slavernij en 100 jaar wettelijke segregatie kennen veel Amerikaanse steden nog steeds opvallend veel raciale segregatie. Zo komen veel Chicagoans nooit in de grote zwarte South Side. "Weet je dat het sterftecijfer onder zwarte baby's daar hoger is dan in Libië?"

Younge noemt de arme getto's een open gevangenis. Het lukt velen nooit er weg te komen. "Hoe kunnen arm en rijk, wit en zwart elkaar dan ontmoeten? De armoede is uitzichtloos, scholen krijgen weinig subsidie, maar hebben wel allemaal een agent. Die arresteert kinderen soms na een vechtpartij waarmee hun strafblad begint."

De politie van Chicago is berucht en al diverse malen berispt door het federale ministerie van justitie. Er werd raciaal geprofileerd, er werken te weinig minderheden. "Vorig jaar is er weer een tiener in zijn rug geschoten. De politie weigerde de video vrij te geven. Zij beschermen gekleurde burgers niet, ze vallen ze lastig. Tel bij al deze factoren op hoe makkelijk wapens te verkrijgen zijn. Dat zijn dan de lucifers bij een stapel brandhout."

Wat is het toch, die Amerikanen met hun wapens?

"Zij kunnen zich geen wereld zonder voorstellen. Ze houden vast aan het tweede amendement van de grondwet uit 1791! Een stokoude regel die de eerste kolonisten het recht gaf op zelfverdediging met wapens omdat er toen nog geen centraal gezag was. Alsof het een heilig geschrift is. Maar al die kinderen die nu sterven, daarover ging het 200 jaar geleden niet. Steeds als de grondwet genoemd wordt, en dat is nogal vaak, zeg ik: hou je meer van die interpretatie dan van je kinderen?"

Hoe houden we deze kinderen in leven, vraagt Younge zich bijna wanhopig af. "Het is een regel van witte mannen van toen, die nu volkomen ontoereikend is. We kampen met een systeemprobleem."

En dan gaat het onvermijdelijk, zoals in elke discussie over wapens in de VS, over de macht van de NRA, de nationale wapenvereniging. De NRA heeft Washington - Republikeinen én Democraten - en de hele VS al decennia in de klauwen. "Pas nadat Obama voor de tweede keer verkozen was durfde hij de NRA te trotseren. Bij een aanslag vlak voor de verkiezing zei hij dat het geen dag was voor politiek maar voor gebed, alsof er beleidsmatig niets gedaan kon worden. Twee maanden later stond hij te huilen om Sandy Hook. Hij pleitte toen pas voor actie. Zo berekenend."

Toch, Obama heeft een deuk geslagen in de macht van de NRA, geeft Younge toe. "Er is een verschuiving. Hillary Clinton wilde ermee door en noemde de moeders van dode kinderen in haar campagne." Amerika is het enige ontwikkelde land ter wereld dat zoveel wapens toelaat en zoveel vuurwapendoden kent. Kan het ooit zonder? "De Verenigde Staten kozen eerst een zwarte man als president en daarna Trump. In zo'n land kan alles."

Wat kan de nieuwe president betekenen voor het vuurwapengeweld en de achterstandswijken?

"Een significant deel van zijn kiezers beschouwt de vuurwapendoden niet als volwaardige burgers. Het liefst zouden zij het probleem negeren, het geweld beperken tot de getto's."

Een van de eerste clubs die tijdens de verkiezingscampagne achter Trump ging staan was de NRA.

Younge verwacht vooral dat de president meer gaat inzetten op politiecontroles. "Dat biedt geen oplossing. Het gaat om werk hebben, goede scholen, hoe makkelijk je aan een pistool kunt komen. Die kinderen zijn in een oorlog verzeild geraakt. De mensen in de wijken willen best wel maar er is geld nodig, ideeën. We hebben een Marshallplan nodig."

Wie is Gary Younge?

Gary Younge (47) is journalist bij de Britse krant The Guardian en columnist. Zijn ouders zijn migranten uit Barbados. Hij schreef vijf boeken waaronder eentje over zijn reis door het zwarte zuiden van de VS, getiteld 'No Place Like Home' (2002). Younge won diverse prijzen met zijn werk voor kranten en radio.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden