Review

Voor wie zal Lata kiezen?

Wie aan ’De geschikte jongen’ begint, moet geen last hebben van bindingsangst. Deze fameuze turf over vier Indiase families houdt je wel even van de straat. Maar ondanks alle exotische taferelen, leest het boek als de betere soap – of als een fijne negentiende-eeuwse roman, schrijft Julie Phillips. Want: er moet een man gezocht worden voor Lata.

’Als een roman erg dik is”, zei Kurt Vonnegut eens, „voelt het lezen ervan alsof je heel lang getrouwd bent met iemand in wie niemand anders geïnteresseerd is.” Dat is natuurlijk overdreven, maar een pil als ’De geschikte jongen’ slorpt je toch minstens zozeer op als een heftige affaire. Je weet dat jij en het boek veel tijd samen zullen doorbrengen: in bed, op de bank, en met ongekamde haren en slaapogen, ’s ochtends bij de eerste kop koffie.

Seth geeft zelf toe dat je geen bindingsangst moet hebben als je wilt beginnen aan een roman van bijna 1400 bladzijden. In ’De geschikte jongen’ klaagt de jonge schrijver Amit Chatterji, Seths alter ego, dat dikke boeken hem veranderen in „een asociale idioot. [Ik] weiger mijn kamer uit te komen, snauw en grauw als ik word onderbroken, laat bruiloften en begrafenissen voor wat ze zijn en maak mijn vrienden tot vijand. Ik heb nog steeds littekens van ’Middlemarch’.” En om zo’n pil te schrijven? Seth heeft bekend dat de roman jaren uit zijn leven heeft ’gekerfd’.

Vikram Seth werd geboren in 1952 in Calcutta, studeerde in Oxford en Stanford, en schreef in 1986 zijn eerste, verbluffende roman (in 590 sonnetten!), ’The Golden Gate’, over liefde en verdriet onder een groep vrienden in San Francisco. Daarna, op zijn 35ste, brak hij zijn promotieonderzoek in de economie af en keerde terug naar het huis van zijn ouders in Delhi, om te werken aan een korte roman die zich af zou spelen in India.

Maar het boek dijde uit. Seth raakte gefascineerd door zijn personages – en niet zonder reden. ’De geschikte jongen’ zit vol sympathieke figuren, die allemaal voortdurend met elkaar praten, discussiëren en ruziën. En alles draait uiteindelijk om één centraal thema: het huwelijk. Het boek volgt de pogingen van de weduwe Rupa Mehra om een geschikte echtgenoot te vinden voor haar tweede dochter Lata.

Seths lichtvoetige verhaal begint én eindigt met een bruiloft, daar tussenin geeft hij ons een beeld van India in 1951, het jaar waarin zijn eigen ouders trouwden. Het verhaal speelt zich af in de fictieve stad Brahmpur, met haar oude binnenstad, chique buitenwijken en sloppenwijken. Maar Seth neemt ons ook mee naar een plattelandsdorp, naar Calcutta, en naar de schoenenfabrieken van Kanpur. (Seths vader was manager bij schoenenbedrijf Bata.) Hij beschrijft de politiek van landverdeling, de komische, provinciale debatten aan de faculteit Engels van de universiteit van Brahmpur. Hij voert twee paardenkoersen ten tonele, een cricketwedstrijd, allerlei religieuze plechtigheden en muziekuitvoeringen, rellen tussen hindoes en moslims, en een studentenvoorstelling van Shakespeare’s ’Driekoningen’. En hij betrekt ons bij de levens van een viertal grote, hechte families: de stadse, verbaal ingestelde Chatterji’s, die gewoon zijn op rijm te praten; de ’nawab sahib’ van Baitar, een islamitische landeigenaar met twee knappe zonen; en de uitgebreide, door huwelijken met elkaar verbonden hindoefamilies Mehra en Kapoor.

Wie op zich niets heeft met exotische entourages, of weinig heeft begrepen van alle culturele verwijzingen in Salman Rushdies ’Midnight’s Children’, moet zich niet laten afschrikken. Seths nieuwsgierigheid naar de werelden die hij beschrijft werkt aanstekelijk, de couleur locale frustreert niet, maar fascineert. ’De geschikte jongen’ leest vlot weg, het is eerder levendig en romantisch dan nadrukkelijk literair. (En dat is maar goed ook: bij zo’n turf zou een briljante stijl weleens erg vermoeiend kunnen worden.) Door het brede scala aan innemende personages en beproefde dramatische situaties – een zoon springt uit de band, een echtgenote gaat vreemd, een kind wordt gered van de dood, een hindoe en een moslim worden verliefd op elkaar – heeft de roman iets weg van een kwaliteitsserie in boekvorm.

Eerste vraag: Is dat genoeg om je bijna 1400 bladzijden lang geboeid te houden? Absoluut, al is het maar om te weten te komen wat de personages nog meer gaan zeggen en wie van de drie huwelijkskandidaten Lata uiteindelijk zal kiezen.

Tweede vraag: Is ’De geschikte jongen’ meer dan alleen een literaire soap? Sommige recensenten hebben gewezen op Seths zwakke plekken. Groots uitpakken gaat hem niet goed af. Je wordt niet overweldigd door zijn massascènes, en het zindert niet als geliefden elkaar ontmoeten. (Voor een schrijver van liefdesverhalen koestert Seth een verrassend wantrouwen jegens passie. „Hartstocht leidt, merk ik, slechts tot rampen”, schrijft hij somber in ’De Golden Gate’.) Zelfs de sterfgevallen – slechts twee van de hoofdpersonages gaan dood – worden zo sober beschreven dat ze zich bijna achter de schermen lijken af te spelen.

Ook is het vreemd dat een schrijver die zegt zo schatplichtig te zijn aan de negentiende eeuw – hij verwijst niet alleen naar George Eliots ’Middlemarch’ maar ook naar Jane Austen – niet erg geïnteresseerd lijkt te zijn in de morele keuzes van zijn personages. Wanneer een van hen zich met verkeerde vrienden inlaat of zijn geld vergokt, verwacht je toch dat het slecht met hem zal lopen. Een liefhebbende, maar strenge schrijfster als Eliot zou een dwaze beslissing nooit onbestraft laten. Seth is te aardig voor zijn personages en laat ze te vaak vrijuit gaan, misschien omdat de meesten van hen gebaseerd zijn op vrienden en familie.

Maar Seth lijkt het lot van het individu gewoon niet zo belangrijk te vinden. Zijn talent, de reden dat je blijft lezen – en de reden dat ’De geschikte jongen’ in de categorie ’literatuur’ thuishoort – zit ’m in zijn ruimhartige inzicht in menselijke verhoudingen. ’De geschikte jongen’ is eerder een zedenroman dan een liefdesverhaal: het is een roman die de complexe gedragscodes van een bepaalde sociale wereld beschrijft. Het toont ons hoe Indiërs in het bijzonder en mensen in het algemeen elkaar zien – en vooral hoe ze met elkaar praten. Seth zet zijn personages soms, als dat hem uitkomt, te veel naar zijn hand, maar zijn dialogen klinken altijd levensecht.

Een waarschuwing voor romantici: Het verhaal wordt niet zo netjes afgerond als een komedie van Shakespeare of als Jane Austens ’Pride and Prejudice’. Het boek eindigt niet met een dubbele, maar gewoon met één bruiloft, en de meeste personages laten we achter zoals we ze hebben aangetroffen: midden in hun leven. Dit moderne einde berooft ons van het pre-moderne plezier van happy endings en verdiende loon.

Seth lijkt een eigen literaire vorm te willen scheppen – een die typisch Indiaas is. Klassieke muziek, zowel westerse als Indiase, speelt een belangrijke rol in ’De geschikte jongen’, en verscheidende personages zijn professionele of amateurmusici. Op een feest in Calcutta legt Amit Chatterji aan Lata Mehra uit dat de roman die hij probeert te schrijven lijkt op de uitvoering van een raga.

„Eerst pak je een toon en die verken je een tijdje, dan neem je een andere, om de mogelijkheden daarvan te ontdekken, dan ga je misschien over op de grondtoon, die hou je dan een tijdje aan, en pas geleidelijk aan beginnen de frasen zich te vormen en valt de tabla in met het ritme en dan beginnen de meer glansrijke improvisaties en intermezzi, waarbij het hoofdthema van tijd tot tijd terugkeert, en ten slotte wordt het tempo opgevoerd en zwelt de spanning aan tot een climax.”

Waarop een vriendin van de familie, een hoogleraar Engels, antwoordt: „Je moet niet naar hem luisteren, Lata. Hij is maar schrijver en weet niks van literatuur.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden