Voor wie is het gemeentehuis er?

Crisistijd of niet, overal in Nederland verrijzen momenteel nog nieuwe gemeentehuizen. Maar steeds meer gemeenten kiezen nu andere oplossingen. Markeren architectonische hoogstandjes, zoals in de gemeente Hardenberg, het einde van een tijdperk?

Foeilelijk vond het diamanten echtpaar het nieuwe gele gemeentehuis van Hardenberg. Wethouder Douwe Prinsse (CDA) komt er net vandaan: "Ze zeiden: misschien is het mooi van lelijkheid." Mooi of lelijk: het is wel eventjes wennen in Hardenberg, het hart van de gelijknamige fusiegemeente. Toch ontving Prinsse zegge en schrijve maar één brief van iemand die de afbraak van het oude gemeentehuis uit 1963 betreurt. In de politiek liet zelfs de oppositie geen traan.

Nu verrekken bezoekers van het nieuwe gemeentehuis hun nekken. Van nieuwsgierigheid. Op een groene terp waaronder een parkeergarage schuilgaat, staat een uniek gebouw: een kruising tussen een cilinder en een kubus. Het ontwerp van 'de Architekten Cie' is bekleed met Chinees glas. Als een goudklompje schurkt de nieuwbouw aan tegen zijn grauwe voorloper. Die saaie steenklomp maakt plaats voor een park dat tot in de nieuwbouw doorloopt via sawa-achtige oranjerieën.

Ruim veertig gemeenten zijn bezig met een nieuw gemeentehuis of stadskantoor. Den Helder koos er recent voor. Almelo ook. Die gemeente vertraagt de nieuwbouw expres twee jaar om nog wat extra geld uit te sparen.

Sommige gemeenten renoveren in crisistijd liever, al dan niet met een extra aanbouw zoals in Brummen. Zevenaar hergebruikt erfgoed. Fusiegemeente Molenwaard die in 2013 ontstaat, kent zelfs geen gemeentehuis. Politicus, ambtenaar en paspoort komen naar u toe.

Het gele gemeentehuis van Hardenberg roept verwondering op. Is dit architectonische wonder een aanstaand pièce de résistance, een glorieus afscheidssymbool van de rijke tijden? In Hardenberg, in 2001 ontstaan uit Avereest (Dedemsvaart), Gramsbergen en Hardenberg, speelde geld in ieder geval geen hoofdrol in het keuzeproces. Dankzij de verkoop van gemeenteaandelen in buizenfabriek Wavin en energiebedrijven hoefde de gemeente (59.400 inwoners) zich niet in de schulden te steken.

Het nieuwe gemeentehuis kost 25 miljoen euro binnen een centrumplan van 40 miljoen euro. Een lokale partij die hiertegen ten strijde trok, kreeg amper kiezerssteun. Het grootste protest kwam nog van naburige flatbewoners die bang waren dat ambtenaren straks bij hen binnen konden kijken.

Het enige politieke hobbeltje bleek de keus voor de locatie in hartje Hardenberg. Wethouder Prinsse: "We wilden geen emotionele genoegdoening voor alle kernen, door het gemeentehuis ergens in een weiland neer te zetten."

De Sallandse nuchterheid contrasteert met de uitbundige nieuwbouw. In deze fusiegemeente zie je zelden protestmarsen, boze burgercomités of politiek theater. Dus de nieuwe gemeentenaam werd domweg Hardenberg, 'omdat Hardenberg het bekendst is'. Ook de gemeentehuisbouw midden in de centrumplaats is zakelijk beredeneerd. Bij de gemeente werken 450 ambtenaren. "Als die pauzeren en naar buiten gaan, kunnen ze hun broodjes en kleding kopen bij de centrumwinkeliers."

Hardenberg blijft door de aard van zijn bevolking en politici de strijd bespaard die in veel gemeenten woedt om stadhuisrenovatie, of erger, nieuwbouw. In Bloemendaal en Deventer is heibel. Protest in Cranendonck leidde tot afzien van nieuwbouw en een keuze voor renovatie. Gemeenten proberen in crisistijd over dit thema de rust te bewaren. Ede renoveert stilletjes, stapsgewijs het raadhuis uit de jaren zeventig dat door velen wordt verafschuwd, maar een monumentale toekomst heeft.

Prinsse toont graag de nieuwbouw die 10 oktober officieel opengaat. De gemeenteraad krijgt wat het vroeg: het duurzaamste gemeentehuis van Nederland. De warmtekoudeopslag, de herbruikbare materialen, de isolatie: alles mocht 'state of the art' zijn. Ook onbewezen technieken mochten een kans krijgen. "Ik kreeg van hen nog 500.000 euro extra voor duurzaamheid", zegt Prinsse. Hij raadpleegde duurzaamheidsgoeroes tot die het ook niet meer wisten. "Ik kreeg het geld niet op."

Prinsse wandelt door speels ingedeelde ruimten met vergezichten op bos en weide, ruimtes vol met daglicht. Zoals in meer nieuwe raadhuizen symboliseren licht en glas ook hier politieke transparantie. Flexibele werkeilanden en basale bouwmaterialen passeren de revue. De vergaderzalen zijn naar de dorpen vernoemd. "Historische verenigingen is een voorwerp gevraagd dat hun dorpsidentiteit goed weergeeft", zegt Prinsse. Het gebouw zelf herinnert niet aan een roemrucht verleden.

"Het gemeentehuis is zo gebouwd dat het ook een andere functie kan krijgen", verklaart Prinsse. "Als Wavin ooit zijn hoofdkantoor weer in Hardenberg wil hebben, kunnen ze hier zo in. Dragende muren zijn er niet, behalve middenin. Je zou er ook een sportzaal in kunnen maken. We hebben laten onderzoeken wat renovatie van het oude gemeentehuis ons zou kosten. Maar dat zou echt weggegooid geld zijn. Bloedheet was het daar 's zomers", zegt de wethouder.

Hij wijst vanuit de nieuwbouw op een plat dak. Daaronder bevond zich tot juli zijn werkkamer. In de nieuwbouw vormen trapsgewijs gebouwde etages van houten vlonders, trappen en plantenbakken een groen indoor park. 'De oranjerieën.' Het park buiten is ontworpen door Buro Mien Ruys. Toch nog een historisch knipoogje. Ruys, pionier in tuinarchitectuur, streek immers ooit in Dedemsvaart neer met haar tuinen.

De wethouder toont ten slotte de raadszaal met alle digitale gemakken. Kan hij zich voorstellen dat - zoals in Molenwaard - een gemeentehuis als dit ooit overbodig wordt? Sinds deze zomer werken de ambtenaren van Ommen en Hardenberg in een gezamenlijke bestuursdienst. Maar kantoren, balies en raadszalen blijven volgens hem nodig. "Geen gemeentehuis, dat levert alleen gedoe op", zegt hij. "Maar misschien dat we ooit - met Dalfsen erbij - fuseren tot gemeente Vechtdal."

Rest de hamvraag: zou Prinsse nu weer de keuze maken voor nieuwbouw? Hij treuzelt: het kan financieel uit. Het oude gemeentehuis voldeed niet meer en was al jaren veel te klein. Meer dan tien jaar werkten ambtenaren in noodgebouwen. "Dat is een groot compliment waard", vindt hij. Renovatie kost ook geld. "Vooral de beeldvorming zou nieuwbouw heel moeilijk maken."

Nieuwe gemeentehuizen verrijzen zelden omdat burgers het willen, stelt Wouter Vanstiphout van de Technische Universiteit Delft. Hij onderzoekt als hoogleraar Ontwerp en Politiek de nauwe relaties tussen politiek en architectuur. Juist gemeentehuizen maken de politiek nabij, zichtbaar en tastbaar. Volgens Vanstiphout brengen nieuwe gemeentehuizen, die nu overal verrijzen, burger en bestuurder niet automatisch dichter bijeen.

Waar komt die bouwhausse vandaan?
"Dat ligt aan de reorganisatie naar grotere gemeenten vanuit de gedachte dat je ze dan financieel goed bestuurt. In Nederland leeft het gevoel dat dat bestuursmodel overal werkt. Grotere gemeenten hebben veel ambtenaren nodig. Kunstmatige gemeenten vragen om een geforceerd architectonisch gebaar, dat een fictieve samenhang suggereert. Er waren natuurlijk ook fantastische financiële mogelijkheden met 'gratis geld'. Zelfs kleinere gemeenten konden zo geloven dat ze er het geld voor hadden.

"In de architectuur is hergebruik de nieuwe manier van denken. Gemeenten denken al snel dat hun gebouwen gedateerd zijn en dat nieuwbouw nodig is. Het dringt niet goed door dat hun gebouwen een langer leven hebben dan waarvoor ze zijn gemaakt. Momenteel is het mode om in stadhuizen ook de bibliotheek te huisvesten of zaaltjes. Dat kan soms goed uitpakken, bijvoorbeeld in Den Haag. Maar zulke ideeën vermenigvuldigen zich sneller dan gebouwen kunnen bijbenen.

"Een andere reden is, vermoed ik, dat een beetje wethouder nu eenmaal wil bouwen. Psychologische dynamiek. Sinds de wederopbouw in de jaren vijftig is er niet veel veranderd met afbreken en groter herbouwen. Ik geloof niet dat de megalomanie is afgenomen. Alleen wordt die door bestuurders nu minder sociaal beargumenteerd, zoals tijdens de wederopbouw. De consensus is dat het Rijk meer aan de markt overlaat en zich wat afstandelijker opstelt.

"Gemeenten begeven zich nu diep in de semi-commerciële en risicovolle bouwprojecten. Terwijl een gemeente zich niet als marktpartij kán opstellen. Mijn hypothese is dat er niet ondanks de crisis nu gemeentehuizen worden gebouwd, maar dankzij de crisis. Een poging om bouwend door de crisis te komen, een symbool van investeren."

Wat communiceren de nieuwste gemeentehuizen?
"Gemeentefusies komen niet voort vanuit de burgers zelf. Ze worden opgelegd. Mensen blijven een gemeentehuis zien als gemeentehuis, al was het alleen maar voor de trouwfoto's. Gemeentehuizen weerspiegelen gemeenschappelijke identiteit, traditie. Ze representeren de gemeente, symboliseren de democratie en inspraak en ze maken het bestuur vindbaar. Bij nieuwe gemeentehuizen is vraag: wie er is voor wie? Het bestuur voor de burger of andersom?

"Sommige gemeentehuizen overschreeuwen zichzelf of staan op de verkeerde plekken, zoals in een weiland. Dan wordt een gemeente net zo onpersoonlijk als een elektriciteitsmaatschappij. Dat een gemeente als Molenwaard straks geen gemeentehuis heeft en fysiek 'verdampt', vind ik te ver gaan. Je hebt een adres nodig, vindbaarheid, een publieke plek waar de burger de overheid kan ontmoeten. Molenwaard werpt voor architecten een interessante vraag op: moet je de democratie wel door een gebouw laten representeren? Kan het geen andere ruimte zijn?

"Gemeenten kiezen vaak glas om politieke transparantie uit te beelden. Een nostalgische misvatting. Glas is slechts transparant van binnen naar buiten. Bovendien wordt over de nieuwbouw vaak in beslotenheid vergaderd. Ik denk dat burgers liever een minder transparant stadhuis zien waarover ze kunnen meepraten."

Hoe zullen we terugkijken op de huidige stadhuizenbouw?
"Laat ik Terneuzen als voorbeeld nemen. Daar is ooit gekozen voor een gemeentehuis ver buiten de binnenstad. Dat zou Terneuzen stimuleren tot groei. Je kunt dat nu op twee manieren lezen. Of: wat een bizarre schaalvergroting uit de jaren vijftig en zestig. Of: Terneuzen heeft zijn oude binnenstad hierdoor gered. In de stedenbouw worden beoogde effecten zelden gehaald. Normen en economie zijn tegen die tijd allang weer anders."

De laatste grootse gemeentehuizen
Ruim veertig bouwplannen
De talrijke gemeentelijke herindelingen van de voorbije jaren hebben geleid tot een bouwhausse in Nederland. Momenteel zijn ruim veertig gemeenten bezig met nieuwbouw van gemeentehuizen en stadskantoren. Daaronder zijn ook gemeenten die vanwege brand (Voerendaal, Waalre) nieuw gaan bouwen of vanwege een sterk gedateerde huisvesting.

Gemeenten laten zich net zo lastig vergelijken als appels en peren, vanwege onderlinge verschillen in grootte, ligging, economie, cultuur en financiële positie. En toevallige omstandigheden: in Woerden wil bijvoorbeeld een oncologie-instituut zich graag in het huidige gemeentehuis vestigen.

Momenteel leven in Nederland - voor zover traceerbaar - de volgende actuele debatten, plannen en bouwprojecten voor nieuwe of vernieuwde gemeentehuizen en stadskantoren:

In 2012 is de oplevering van nieuwe gemeentehuizen of stadskantoren in de gemeenten Berkelland, Beverwijk, Gouda, Hardenberg, Lansingerland, Leiderdorp, Lingewaard, Neder-Betuwe, Olst-Wijhe en Rucphen.

De bouw van een nieuw gemeentehuis of stadskantoor is bezig in Lochem, Hengelo (Ov.), Midden-Delfland, Utrecht, Utrechtse Heuvelrug, Roosendaal, Rotterdam, Venlo en Weert.

Nieuwbouw moet nog gaan beginnen in de gemeenten Almelo, Den Helder, Deventer, Drechterland, Heerlen, Hoogezand-Sappemeer, Leidschendam-Voorburg, Loon op Zand en Voerendaal. Zij hebben daar al voor gekozen.

Onder meer Albrandswaard, Bergen (N-H), Overbetuwe, Westland en Woerden discussiëren nog over een nieuw gemeentehuis of -kantoor. In Súdwest-Fryslân is dit debat aangekondigd.

Onlangs besloten Schagen en Stichtse Vecht van nieuwbouw af te zien.

Alternatieven voor volledige nieuwbouw zijn renovatie en/of uitbreiding. Daarvoor kozen de gemeenten Brummen, Cranendonck, Ede, Eijsden-Margraten, Vlaardingen, Wageningen en Zeist. Inwoners van Bloemendaal vinden de verbouwingsoptie al te ver gaan. Binnenkort is er een volkspeiling.

De fusiegemeente Zevenaar wil de oude sigarettenfabriek van British American Tobacco als gemeentehuis inrichten.

De gemeente Molenwaard (bij Kinderdijk), die per 2013 ontstaat, wil helemaal geen nieuw gemeentehuis meer gebruiken. Ambtenaren en raadsleden zoeken de burgers op, zelfs voor paspoortverstrekking, is de bedoeling van de fuserende gemeenten Graafstroom, Liesveld en Nieuw-Lekkerland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden