Voor twijfel is moed nodig

Lineke Rijxman (m) regisseert bij het jubilerende Mugmetdegoudentand het stuk 'Verlichtinglight', over een historische periode in de Nederlandse cultuurgeschiedenis. (FOTO ROGER DOHMEN ) Beeld Roger Dohmen

Lineke Rijxman is een zoekende actrice. Bij het jubilerende Mugmetdegoudentand voert zij een voortdurend gesprek om voorstellingen te kunnen maken over thema’s die haar na aan het hart liggen. Dat is nu de Verlichting.

’Waarom een voorstelling over de Verlichting? Het begrip valt ontzettend vaak in de media en wordt, net als vrijheid en gelijkheid, met het grootste gemak in de mond genomen. We weten dat de Verlichting beslissend is geweest voor hoe we leven en hoe onze maatschappij is ingericht, maar van de geschiedenis weten we eigenlijk weinig af. Voor alles wat je zomaar doet of voetstoots aanneemt geldt, vind ik, dat je terug moet naar hoe het werkelijk begon.”

Actrice/regisseuse Lineke Rijxman (1957) houdt van geschiedenis. In het jaar dat toneelgezelschap Mugmetdegoudentand, in de wandeling de Mug, vijfentwintig jaar bestaat, regisseert zij er ’Verlichtinglight’. Het stuk gaat over de periode waarin, eind achttiende eeuw, de Verlichting voet aan de grond kreeg in Nederland. In dialoog met Joan Nederlof, die de tekst heeft geschreven, deed Rijxman de regie. Uitgangspunt werd de strijd destijds tussen de patriotten en prinsgezinden, waarin de macht van Oranje – in persona stadhouder Willem V – en vrijheid van denken lijnrecht tegenover elkaar stonden.

„We leven in een lawaaierige tijd met zo veel beelden en meningen, dat je soms het gevoel krijgt gemanipuleerd te worden. Toetsen wat waar is en niet waar, is lastig. Om open te staan voor andere inzichten en motieven moet je blijven nadenken, vragen en onderzoeken. Dat hoort bij het verlichtingsdenken: je gezonde verstand gebruiken. Anders dan geloof biedt dat niet direct een houvast en gaat het dus gepaard met twijfel. Er is moed voor nodig om twijfel toe te laten. Maar dan kan denken ook voor opwinding en vrijheid in je hoofd zorgen.”

In ’Verlichtinglight’ krijgt het thema een gezicht door de verschillende standpunten te concentreren op drie broers. Geurt (Dick van den Toorn) is de patriot die het denken en de vooruitgang omarmt, Balthasar (Han Kerckhoffs) een prinsgezinde gelovige, en Coert (Marcel Musters) een handelsman die de controverses honend becommentarieert. De dialoog valt op door een archaïsch idioom en tal van referenties naar het nu.

„Die tekst”, zegt Rijxman, „zorgt dat je snapt dat zij geen honderd procent achttiende eeuwers zijn. Wij willen relaties tussen opvattingen van toen en nu leggen. Er is een diepe kloof tussen verlichtingsdenken en religieus fundamentalisme. Zo’n Coert echter ontwikkelt zich als iemand die gelovig blijft en tegelijk juist heel gewillig is om vastomlijnde ideeën te bevragen. Anderzijds kun je een heel moreel mens zijn, ook al valt God als ijkpunt weg.”

Rijxman onderbreekt de tekstrepetitie geregeld voor heel precieze accenten en nuances. De sfeer is aandachtig, de toon licht. Zij is duidelijk in haar element. Na haar vertrek bij Toneelgroep Amsterdam in 2003 en wat zoekende jaren, vooral gevuld met veel televisiewerk, heeft zij bij de Mug haar nieuwe stek gevonden. Alsof zij opbloeide, viel zij meteen in de belangrijke toneelprijzen: de Colombina 2006 voor haar rol van vierjarig meisje in ’Quality Time’, de Theo d’Or 2009 voor haar vertolking van de filosofe Hannah Arendt in ’Hannah en Martin’. Inmiddels vormt zij met Joan Nederlof en Marcel Musters het artistieke team van de Mug.

Rijxman: „Ik weet niet of die prijzen te maken hebben met mijn ontwikkeling bij de Mug. Misschien zat er net een jury die het zag. Want bij Toneelgroep Amsterdam heb ik veel dingen gedaan waar ik blij mee was, zoals ’Ashes to ashes’, ’Liefhebber’, ’’Een soort Hades’. Ik ben een zoekende actrice. Ik heb altijd toneel willen spelen, maar kon na de toneelschool niet een plek vinden waarvan ik dacht: die wacht op mij. Tot ik in 1987 in ’Pick-up’ voor het eerst met Gerardjan Rijnders werkte. Ik snapte waar hij het over had, vond zijn theatertaal spannend, gedurfd, en door weinig te zeggen gaf hij me juist erg veel vrijheid. Door die werkwijze ontdekte ik veel van mezelf.”

Aan de vruchtbare periode van ruim tien jaar in vaste dienst van Toneelgroep Amsterdam kwam een abrupt einde met de komst van Ivo van Hove als nieuw artistiek leider. „Ik voelde me”, zegt Rijxman, „niet meer thuis bij Toneelgroep Amsterdam. Ik voelde minder ruimte om zelf na te denken. Het was lastig maar goed om weg te gaan.”

„Bij de Mug voeren wij een ongoing gesprek. Daardoor kun je voorstellingen maken over thema’s die je na aan het hart liggen. Zo werd in de periode van ’Quality Time’ onverwacht het paspoort van Ayaan Hirsi Ali ingenomen. Het heeft ons toen verbijsterd hoe snel het eerste rumoer daarover weer was weggeëbd. En vervolgens ook hoe dun het vernis om haar persoon bleek en in korte tijd haar imago van heel positief in heel negatief veranderde. Dat leidde tot ’Inside out’ over het effect van de publieke opinie op persoonlijke relaties.”

„De kleine zaal, waar de Mug gewoonlijk speelt, vereist een andere techniek dan een grote zaal, en is minder anoniem. Toch mis ik soms de grote zaal. Je kunt er een zekere intimiteit creëren door je spel zo te vergroten dat je het publiek raakt, en tegelijk is het een veilige bubbel door de zogenaamde ’vierde wand’ tussen jou en de toeschouwers. Het is voor mij moeilijk om, zoals Joan deed bij ’Inside’, binnenkomende mensen te begroeten, al ben ik nu wel in staat een soort verbondje te sluiten met iemand uit het publiek als representant van het geheel. ’Verlichtinglight’ zou overigens goed in de grote zaal passen, omdat het heel theatraal is met zijn uitbundige, naar de Pruikentijd verwijzende kostuums en pruiken.”

„Ik vind het prettig om met z’n allen over alle aspecten van een stuk na te denken, zoals over kostuums en licht. Net zoals ik het fijn vind om in deze voorstelling de rol van dienstbode Caatje met Joan af te wisselen. Ons budget laat maar anderhalve productie per jaar toe en een heel jaar geen nieuwe rol spelen zou me veel te lang duren. Juist de afwisseling van maken en spelen is voor mij heel belangrijk”, besluit Lineke Rijxman.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden