Voor rabbijn Hier is er geen business als holocaust-business

Een nieuw museum over de vernietiging van de joden door het nazisme dien je met gepaste pieteit te brengen. Niet in de Verenigde Staten. De invloedrijke rabbijn Marvin Hier is de onbetwiste leider van de 'Holocaust-bussiness' - het spektakel waarmee onlangs zijn Museum van de Verdraagzaamheid werd geopend, bewijst dat. Overschrijdt hij de grenzen van de goede smaak, of is er in Amerika geen alternatief?

JAAP VAN WESEL

Er is in Beverly Hills een heel weekeinde feest gevierd met alle glamour en schittering die Hollywood eigen is. Dat allemaal ter ere van de opening van een museum over de holocaust, waaraan vijftien jaar is gewerkt en dat 55 miljoen dollar heeft gekost. De aanwezige miljonairs-gasten hebben voor een VIP behandeling 25 000 dollar betaald. Maar daarbij is ook een suite in een van de meest luxueuze hotels in Beverly Hills en een rondleiding het museum inbegrepen.

Vrijwel niemand stelt de vraag of zo een feestpartij ter nagedachtenis van de doden wel gepast is. Mijn tafelgenote tijdens het galadiner (1500 dollar per dubbel couvert), de dochter van een overlevende van de kampen, verzucht tussen twee amusementsnummers door dat "wij overlevenden nu eenmaal in Amerika moeten concurreren met duizend en een andere onderwerpen die om aandacht en geld vragen, van de Superbowl tot Michael Jackson" .

Het brein achter het Wiesenthal Center en het bijbehorende museum is Marvin Hier, een orthodoxe rabbijn afkomstig uit New York die jarenlang de joodse gemeente in de Canadese stad Vancouver heeft geleid voordat hij in 1977 in Los Angeles neerstreek. Hier is een grootmeester in fundraising, politieke organisatie en public relations. Hij is erin geslaagd een coalitie te smeden van joodse activisten, miljonairs, Amerikaanse politici en filmsterren in Hollywood.

Rabbijn Hier heeft de naam van Simon Wiesenthal gekocht door diens werk in Wenen te subsidieren. Zo heeft hij 55 miljoen dollar bijeengebracht voor de bouw van zijn Beth Hashoah Museum of Tolerance. Hier heeft de belangstelling van Hollywood voor de holocaust aardig opgeschroefd. In 1982 kreeg hij een Oscar voor de produktie van de documentaire 'Genocide'. Het aannemen van een Oscar in Hollywood voor een produktie over de massamoord van Hitler wordt niet door iedereen stijlvol gevonden.

Er is een ware industrie van Holocaust-produkties ontstaan, die concurreerden met soap opera's als Dallas en Dynastie. Smakeloze Hollywood-massaprodukties onteren de nagedachtenis van de doden. Maar rabbijn Hier staat op het standpunt dat gebruik maken van televisie en moderne technologie de enige manier is om de geschiedenis van de holocaust een vaste plaats te geven in de Amerikaanse geschiedenisboeken.

Marvin Hier heeft met zijn gave tot organisatie en fundraising het Wiesenthal Center in Los Angeles tot een actiecentrum gemaakt dat oorlogsmisdadigers opspoort en antisemitisme bestrijdt. Het merendeel van de donaties komt binnen via een direct mail-campagne, een nieuwsbriefover neo-nazi's en antisemtisme, die een beroep doet op schuldgevoelens.

Hiers activiteiten beperken zich niet tot antisemitisme en de Holocaust. Hij is een politieke activist ten behoeve van Israel. Hij had toegang tot de presidenten Reagan en Bush, (die het Center tijdens zijn verkiezingscampagne in 1988 bezocht), president Mitterrand, en Israels ex-premier Shamir. Rabbijn Hier kan op vele successen pochen. Hij gaf in 1982 een gala-diner ter ere van president Reagan. In 1988 blokkeerde hij een plan van de Sorbonne-universiteit in Parijs om de Syrische minister van defensie Mustafa Tlas een eredoctoraat te verlenen. Rabbijn Hier wees Mitterrand erop dat Tlas net een zeer antisemitisch boek had geschreven. Voor veel leiders in de wereld is rabbijn Hier een symbool geworden van joodse politieke macht en invloed in Amerika.

Niet iedereen in de joodse gemeenschap is gelukkig met rabbijn Hiers activiteiten. In New York bestrijdt de Anti Defamation League al sinds 1913 antisemitisme. De ADL vindt dat het werk van Hier daarom overbodig. Anderen hebben gewaarschuwd tegen commercialisering van de holocaust. "Er is geen business zo succesvol als Shoah-business" , merkte een cynicus op. Weer anderen vinden dat Hier de niet-joodse wereld chanteert door de gevaren van het antisemitisme in Amerika te overdrijven met als doel om meer geld op te halen.

Er zijn twee scholen onder degenen die de nagedachtenis aan de Holocaust levend willen houden. De ene, waarvan Nobelprijs-winnaar Eli Wiesel een exponent is, legt de nadruk op het unieke karakter van de holocaust en wijst iedere analogie met andere massamoorden van de hand als een soort heiligschennis. Yad Washem, het nationale Holocaust-museum in Israel, is het meest sprekende voorbeeld van die gedachte. Ook het holocaust-museum dat in april in Washington geopend zal worden, ademt deze filosofie.

Beth Hashoah Museum of Tolerance is een exponent van de andere school, en trekt de lijn van de Holocaust door naar het heden. Maar dat doortrekken van die lijn kent zijn grenzen. Van Israelische schendingen van mensenrechten wil rabbijn Hier niet horen. De Palestijnse islamitische fundamentalisten noemt hij moderne nazi's. "Wie wil horen dat de Israeliers systematisch de rechten van Palestijnen schenden is hier aan het verkeerde adres" , zegt Hiers naaste medewerker Rabbijn Abraham Cooper.

Beth Hashoah Museum of Tolerance heeft een groene en een rode ingang. De groene ingang is voor de bezoeker die geen enkel vooroordeel heeft. De rode ingang is voor de andere stervelingen. De groene deur is altijd op slot, behalve in geval van brand. Niemand mag erdoor, want niemand is vrij van vooroordelen. Het is een indrukwekkend en hoogst origineel museum van beeld en geluid, zonder documenten. Geen vrijblijvend kijkmuseum, maar een participatie-museum, waar de bezoeker via beeld, geluid en actie met de feiten geconfronteerd wordt, en antwoord moet geven op vragen.

Het museum bestaat uit twee delen, de holocaust en racisme in Amerika, van de strijd voor gelijke burgerrechten tot de rellen vorig jaar in Los Angeles. Je loopt door en langs geluid en beelden van geweld, het gevolg van vooroordelen die bij ons allen leven. Via in de muur verborgen luidsprekers worden racistische scheldwoorden toegefluisterd. Er is een 'pop-up': via de druk op een knop springt er een zwarte, Aziatische of blanke pop naar boven die typische vooroordelen over anderen spuit, afkomstig uit zijn gemeenschap."

Een film en geluidshow over genocide in deze eeuw: Armeniers van 1915-1917, de indianen in LatijnsAmerika, en de bevolking van Cambodia, uitgemoord door de Rode Khmer van Pol Pot. Afschuwelijke beelden over massamoorden, maar de Hollywood-muziek in stereo is net even iets te effectvol en te indringend. Dat geeft deze episode een goedkope bijsmaak.

Dan een 'kaart van haat' in de Verenigde Staten. Het Wiesenthal Centrum volgt de activiteiten van 250 racistische groeperingen in Amerika. Via druk op de computerknop kan je per staat en per onderwerp meer informatie krijgen. Californie staat bovenaan de lijst van racistische groeperingen. Daar is bij voorbeeld het Instituut voor Historische Herwaardering dat zogenaamd wetenschappelijk aantoont dat de Holocaust nooit heeft plaatsgevonden, en daarmee een belangrijke bron van informatie is voor de neo nazi's in Europa.

Druk op een andere knop, en daar verschijnt Martin Luther King op een aantal schermen, de videomuur. Druk op een andere knop: heilige oorlogen en massamoorden lopen in elkaar over. "Als ze in 1492 over de technologie van vandaag hadden beschikt zou er geen jood in Spanje in leven zijn gebleven, geen protestant in Frankrijk en geen katholiek in Engeland."

Van het heden lopen wij lopen terug in de geschiedenis, en komen in een gezellige drukke straat in Berlijn in 1932. Er is een uitverkoop aan de gang in een damesconfectie-zaak. Reclame voor Daimler Benz. Een krantenkiosk met verkiezingsplakkaten voor de verkiezingen die Hitler aan de macht zullen brengen. Mein Kampf is een van de vele boeken die in de etalage van de boekwinkel staan. Daar is cafekonditorei Kranzdorf, met een strijkje en een terrasje buiten.

De Berlijners op het terras beginnen te praten. Isle, die joods is, vraagt zich af of ze moet vluchten. "Mijn familie voelt zich thuis in Berlijn. En al die dingen die Hitler over joden zegt, dat zal wel los lopen. je maakt je teveel zorgen." Ilse komt later tot andere gedachte, maar dan is het te laat: zij kan geen inreisvisum voor Amerika krijgen vanwege de immigratiebeperkingen. In 1941 wordt zij met haar echtgenoot gedeporteerd naar Letland met duizenden andere Duitse joden. Zij overleeft de oorlog niet.

Aan een ander tafeltje zit een jonge dokter. Hij heeft bedenkingen tegen enige wilde ideeen van de nazi's, maar het algemene uitgangspunt van een gezond ras spreekt hem als medicus aan. Hij zal later in Auschwitz medische experimenten uitvoeren.

De bezoeker krijgt een kaartje met daarop de foto van een kind, een van de anderhalf miljoen vermoorde joodse kinderen. Je kunt gedurende de tocht door de geschiedenis het kaartje in een computer stoppen en de lotgevallen van het kind volgen. Wij komen midden in het partijcongres in Neurenberg met de massa's die de Hitlergroet brengen en nazi-liederen zingen. Dan 1942: de beruchte Wannseeconferentie waar tot de uitmoording van de joden besloten wordt. Een miniatuur van de vergaderzaal met de deelnemers die uit de protocollen voorlezen.

Tenslotte de concentratiekampen. Een ongeplaveide kale vloer en muren. Auschwitz. De ingang van het kamp toont de selectie. Twee poorten, een voor 'gezonde mensen' en een voor vrouwen, kinderen en gehandicapten. In de ruimte die wij binnengaan komen de slachtoffers zelf aan het woord, in beeld en geluid, in simpele woorden. Na het bezoek aan het concentratiekamp nog een keer de kaart met de foto in de computer stoppen. De geschiedenis van Sura Andrezejko komt uit de printer, geboren in Polen in 1927, in 1943 in Auschwitz vermoord. Het is een aandenken van het museum.

De opzet van het museum is om de geschiedenis een menselijk en persoonlijk gezicht te geven. Een ieder kan op de tweede verdieping zijn eigen onderzoek doen in het studiecentrum. Een computersysteem met historische gegevens. Het menu biedt acht onderwerpen. De joden, uitgebeeld op het scherm met een plaatje van Anne Frank. De nazi's, met een plaatje van Hitler, en verder antisemitisme, de moord op de joden, de reactie van de wereld en hulp aan onderduikers.

De naam Beth Hashoa Museum van Verdraagzaamheid is misleidend. Wie geen Hebreeuws spreekt denkt allicht dat Beth Hashoa een vertaling is van 'Museum van Verdraagzaamheid'. Beth Hashoa betekent echter het Huis van de Holoaust. Rabbijn Hier heeft via die dubbele naam zonder vertaling de lijn van de holocaust naar het heden voor de meeste Amerikanen ongemerkt doorgetrokken.

Scholen zullen dit high-tech museum gedurende de volgende generatie gaan bezoeken. Hoe zullen de schoolkinderen op dit museum reageren? Zien ze het als een van de vele licht- en geluidshows waarmee ze verwend zijn? Is het een van de vele videospelletjes? Of is het leercentrum een nieuwe aanpak om in de 21ste eeuw geschiedenis van de 20ste eeuw te onderwijzen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden