Interview

Voor paranoïde Poetin telt alleen de macht

Steven Lee Myers: 'Poetin heeft een enorme overredingskracht.' Beeld Patrick Post

Denk maar niet dat de Russische president Poetin wordt gedreven door ideologie. Wantrouwen is de enige constante in zijn handelen, meent zijn biograaf Steven Lee Myers.

Poetins karakter laat zich moeilijk vangen. Maar na het lezen van 'De nieuwe tsaar' van de Amerikaanse journalist Steven Lee Myers blijft één woord hangen: argwaan. Volgens de biograaf is een beroemde uitspraak van Poetin veelzeggend: 'Ik heb weinig vrienden, en ik heb nog minder vrienden die ik vertrouw.'

Het blijft lastig om vat te krijgen op Poetin, ook na het lezen van dit boek. Zo wekte de huidige Russische machthebber ooit een bescheiden indruk - hij zei aanvankelijk 'nee' toen de toenmalige president Boris Jeltsin hem in 2000 het presidentschap aanbood.

Hoe kan een 'bescheiden' man zich ontwikkelen tot zo'n machtspoliticus?
"We ontwikkelen ons allemaal naarmate we ouder worden. Dat geldt ook voor Poetin. Hij is autocratischer dan zestien jaar geleden, meer paranoïde, zeker in zijn relatie met het Westen. Hij is minder compromisbereid. Grofweg tot 2008 zagen we een Poetin die bereid was tot inschikkelijkheid, wel een alliantie aan wilde gaan met het Westen, en zakendoen met president George W. Bush."

Na 9/11 was Poetin de eerste die de Amerikaanse president belde om zijn medeleven te betuigen. Bush prees op een gezamenlijke persconferentie Poetin als 'bijzonder betrouwbaar'.

Poetin stond toe dat Amerikaanse gevechtsvliegtuigen gebruikmaakten van het Russisch luchtruim om zo Afghanistan te bereiken, en deelde zijn kennis over het land waar de Russen veel ervaring hadden. In ruil wilde Poetin verlenging van het ABM-verdrag over defensie tegen raketten. Na lang talmen ging Bush niet akkoord, waardoor de opgebloeide relatie weer onder druk kwam te staan.

Myers, oud-correspondent in Moskou voor The New York Times, begint zijn boek met Poetins armoedige jeugd in Leningrad.

Wat Poetin volgens Myers kenmerkte aan het begin van zijn carrière, was zijn grote loyaliteit aan zijn werkgevers: eerst aan de geheime dienst KGB, toen aan de burgemeester van Sint-Petersburg (Leningrad in die tijd), en als premier aan president Jeltsin.

In de eerste periode van zijn presidentschap ontpopt Poetin zich als economisch hervormer én als een machtspoliticus van jawelste. Als zijn grondwettige zittingsduur van twee termijnen eropzit, mag Dmitri Medvedev in 2008 het stokje even overnemen. Pas na zijn herbenoeming in 2012 begint Poetin zich volgens Myers echt vijandig jegens het Westen te gedragen.

Wie is Steven Lee Myers?

Steven Lee Myers schrijft al 26 jaar voor The New York Times. Hij was zeven jaar correspondent voor de krant in Moskou (van 2001 tot 2008). De laatste anderhalf jaar woonde hij ook in de Russische hoofdstad om 'De nieuwe tsaar' af te ronden. Twee jaar werkte Myers in Bagdad; de laatste jaren schrijft hij voor The New York Times over veiligheidsvraagstukken. In zijn boek schrijft Myers gedetailleerd hoe Poetin de macht in Rusland stevig in handen heeft door de media de manipuleren, de grondstoffenbedrijven te controleren en een aantal trouwe vrienden te belonen met grote contracten. Poetin zelf zou beschikken over een vermogen van 40 miljard dollar. Hoewel weinig bekend is over Poetins privéleven, schetst Myers wel een geloofwaardig beeld van een man die nooit thuis is.

Steven Lee Myers: De nieuwe tsaar. Prometheus/Bert Bakker; 512 blz. € 35.

Beeld Steven Lee Myers - De nieuwe tsaar

Vanwaar die vijandschap? Uit onzekerheid?
"In zekere zin. Poetin is een onzekere man, iemand die altijd achterom kijkt. Zo mocht zijn ex-vrouw Ljoedmila nooit zijn creditcard gebruiken, bang als hij was voor een schandaal. Die onzekerheid heeft ongetwijfeld te maken met zijn lengte. Als jongen die altijd kleiner was dan de rest, heeft hij het gevoel gehad te moeten overcompenseren. Dat deed hij door heel veel te sporten, door uit te blinken in judo, door te gaan werken voor de KGB."

"Poetin is ook een ontzettend efficiënte man en een harde werker. Iemand die alle details onthoudt. Moeilijke vragen over corruptie, of over de oorlog in Tsjetsjenië weet hij op een verbluffende wijze te ontwijken door in detail te beginnen over het bruto binnenlands product. Het is interessant om te zien hoe Poetin gebruikmaakt van zijn kennis. Toen ik hem in 2003 moest interviewen voor The New York Times, vroegen de Kremlin-voorlichters me een korte geschiedenis te schrijven over de krant. Onze adjunct-hoofdredacteur Bill Keller kwam voor het gesprek over vanuit New York. Poetin vertelde Bill Keller wat voor fantastisch instituut The New York Times was, hoe het was opgericht door de familie Sulzberger en gefinancierd werd door een stichting. Keller was overtroefd, hij had geen idee."

Die detailkennis maakt hem geloofwaardig?
"Ja, hij heeft een enorme overredingskracht. Die wordt nog eens uitvergroot doordat kranten en televisie dag in dag uit benadrukken hoe de president als een vaderfiguur waakt over de natie. Maar ik heb het gevoel dat Poetin iets van die overredingskracht begint te verliezen. Na de annexatie van de Krim kwam hij soms met heel ongeloofwaardige antwoorden."

Waardoor verliest hij zijn magie?
"Hij wordt al achterdochtiger. De teleurgestelde reacties uit het Westen toen hij na het presidentschap van Medvedev terugkeerde, hebben hem nog argwanender gemaakt. Poetin wordt omringd door hardliners, mensen die alleen maar uit zijn op het vergaren van meer macht. Dat was tijdens de jaren van Medvedevs presidentschap anders. Medvedev had een eigen kring van getrouwen om zich heen verzameld. De ideeën tussen het kamp-Medvedev en het kamp-Poetin concurreerden. Die discussies zijn na Poetins terugkomst verdwenen. De kring van mensen die de man om zich heen heeft verzameld, is nog kleiner geworden. Alle liberale geluiden die nog over waren, zijn weg."

'Grofweg tot 2008 zagen we een Poetin die bereid was tot inschikkelijkheid, wel een alliantie aan wilde gaan met het Westen, en zakendoen met president George W. Bush.' Beeld epa

Wie vertrouwt hij nog?
"Een van Poetins oudste vrienden, Sergej Roldoegin, onderscheidt drie groepen. Hij heeft vrienden die hij in de jaren negentig ontmoette bij zijn datsja nabij Sint-Petersburg. Met hen praat hij niet over politiek, maar hij heeft wel goed voor hen gezorgd - in financiële zin. Dan heb je de vrienden uit het bedrijfsleven, zoals de mannen die grondstoffenbedrijven of banken bestieren. En er is een kleine kring van mensen die hem steunen binnen het Kremlin: ex-KGB'ers die Poetin al sinds de jaren tachtig kennen, zeer loyaal aan hem, want Poetin beloont ze met vette contracten."

Zo heeft Arkadi Rotenberg, een judovriend van Poetin, een vermogen verdiend aan de Olympische Winterspelen in Sotsji. Zijn bedrijf Strojgazmontazj haalde 21 contracten binnen voor de bouw van gaspijpleidingen, met een gezamenlijke waarde van 7 miljard dollar.

Heeft Poetin een ideologie?
"Ik betwijfel het. Ik heb geen idee hoe ik die ideologie dan zou moeten omschrijven. Rusland is een kapitalistisch land waarin de staat veel invloed heeft. Corruptie tiert er welig en het land kent geen transparante wet- en regelgeving. Maar wat vertegenwoordigt Rusland? Wat biedt Poetin zijn landgenoten?"

Conservatieve denkbeelden? De familie als de hoeksteen van de samenleving ?
"Ja, Rusland kent een conservatieve en homofobe samenleving. Maar de inwoners van Californië stemden een paar jaar geleden ook nog tegen het homohuwelijk. Jezelf omschrijven als anti-homo noem ik geen ideologie. Poetin is duidelijk op zoek naar maatschappelijke sentimenten die hij kan inzetten voor politieke doeleinden. Ik noem dat opportunistisch. Hetzelfde geldt voor het huwelijk. Poetin zet zich in voor familiewaarden, maar scheidde zelf van zijn vrouw. Heel Rusland weet dat.

"Rusland exporteert bovendien geen cultuur, geen gedachtengoed. Poetin wil enkel zijn invloedssfeer uitbreiden. Waarom? Om handel te drijven? Dan pakt hij dat verdraaid onhandig aan, want de EU is het beste continent om handel mee te drijven. Maar Brussel heeft daar helemaal geen zin meer in."

En de groot-Russische gedachte, Poetins idee van een Euraziatische Unie. Is dat geen ideologie?
"De Euraziatische Unie is een idee dat stamt uit 2004, het moment dat in Oekraïne een meer pro-Europese president werd gekozen. Poetin wilde met landen uit de regio een economisch alliantie sluiten als tegenwicht tegen de EU. Hij wil Rusland nooit onderdeel laten worden van de EU, maar hij ziet wel de meerwaarde van economische samenwerking - zeker als Rusland daar de aanjager van wordt. Een paar landen zoals Wit-Rusland, Kazachstan en Armenië hebben zich nu bij zijn Euraziatische Unie aangesloten.

Beeld Patrick Post

Poetin hoopt dat die Unie uiteindelijk op het wereldtoneel een machtsfactor wordt, dat ook China er zich bij aansluit, en die op termijn de macht van de Verenigde Staten indamt."

"Poetin wil de wereld verdelen in invloedssferen. Maar tot nu toe lijkt het meer een droom, want de Russische economie is volledig afhankelijk van de inkomsten uit olie. Het land is niet in staat om de concurrentie aan te gaan met de VS of de EU."

Had het Westen meer rekening moeten houden met Poetins idee over die invloedssferen? Was de uitbreiding van de Navo bijvoorbeeld wel slim?
"Het Westen heeft geprobeerd om Poetin op veel punten tegemoet te komen. Toen halverwege 2000 de Navo werd uitgebreid met Oost-Europese lidstaten, kreeg hij een Russisch kantoor in het Navo-hoofdkwartier in Brussel."

"Toch ging die uitbreiding Poetin te ver. Maar uiteindelijk vragen de landen zelf het lidmaatschap van EU of Navo aan. De Georgiërs doen er alles voor om lid te worden. En ik ken veel Oekraïners die bereid zijn te sterven voor het lidmaatschap van de Europese Unie.

"Poetin zou het liefst een nieuwe Jaltaconferentie beleggen en, net als aan het einde van de Tweede Wereldoorlog, een kaart erbij pakken en de wereld verdelen met de belangrijkste grootmachten. Maar ik denk niet dat iemand in deze tijd dat nog accepteert."

Oekraïne zou daar dan de dupe van worden?
"Inderdaad."

Wat is Poetin van plan met Oekraïne?
"Het komt hem niet slecht uit dat het conflict voortsukkelt. Poetin wacht af totdat er weer een pro-Russische kandidaat opstaat. Dat de huidige regering uiteindelijk implodeert, is niet onvoorstelbaar. De nieuwe president zal dan een verdrag sluiten met Oost-Oekraïne en het land weer in de invloedssfeer van Rusland brengen. Europa en de VS hebben dan gefaald."

Oekraïne lijkt in Rusland van de radar verdwenen; nu zijn het de Russische gevechtshande- lingen in Syrië die de media breed uitmeten. Probeert Poetin met zijn bemoeienis in Syrië de Russen te overtuigen van zijn kracht?
"Ik denk niet dat Poetins optreden in Syrië bedoeld is voor binnenlands gebruik. President Bashar Assad is een belangrijke bondgenoot in de regio, en Poetin wil voorkomen dat de Verenigde Staten opnieuw een autoritair regime omver werpen. De Russische president heeft voor het eerst de militaire middelen tot zijn beschikking om zo'n oorlog te voeren."

Denkt Poetin al na over zijn opvolging?
"Nee. Hij blijft zeker tot 2024 aan. Het zijn vooral anderen die nadenken over de tijd na Poetin. Uiteindelijk zal Poetin iets soortgelijks orkestreren als in 2007, toen hij zijn trouwe vriend Medvedev naar voren schoof."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden