Voor oorlog tegen communisme zocht de dictator absolute macht

AMSTERDAM - Hij dacht onkwetsbaar te zijn, onaantastbaar. En in zijn eigen land was hij dat ook. De Chileense oud-dictator Augusto Pinochet was weliswaar in maart 1990 opgestapt als president, maar via en door hemzelf geregisseerde grondwetswijziging bleef hij nog tot maart van dit jaar aan als bevelhebber van het Chileense leger, dat Pinochet steeds op handen heeft gedragen. Nadien ging de 82-jarige carrière-militair door het leven als senator voor het leven, een ook al door hemzelf geregisseerde benoeming, waaraan hij zijn vermeende diplomatieke onschendbaarheid ontleende.

Het door de Britse autoriteiten gehonoreerde verzoek van Spaanse rechters om Pinochet in Londen op zijn ziekenhuisbed te arresteren, in verband met onderzoek naar de dood van Spaanse burgers tijdens zijn dictatuur, moet bij Pinochet zijn aangekomen als een klap in het gezicht. De man die gewend was om bevelen te geven en gehoorzaamd te worden, zei ooit: “In dit land beweegt nog geen blad als ik niet degene ben die het beweegt.” Dat sloeg op Chili, in Groot-Brittannië dacht men daar dus anders over.

Augusto Pinochet Ugarte behoort tot de beruchtste dictators van Latijns-Amerika en zag, zoals vele van zijn collega-dictatoren in de bestrijding van het communisme zijn levenswerk. Bestrijding met alle middelen, en die waren zonder uitzondering zeer bloedig en repressief.

De in 1915 in Valparaíso geboren Pinochet greep op 11 september 1973 de macht in een bloedige staatsgreep tegen het democratisch gekozen bewind van de marxistische president Salvador Allende. Bij de slag om het presidentiële paleis vond Allende zelf de dood, en de beelden van de tanks die het al door vliegtuigbommen getroffen paleis onder vuur namen staan menigeen nog op het netvlies gebrand. Evenals die laatste foto van een levende Allende, een beetje hulpeloos, aandoenlijk, met een pistoolmitrailleur in de hand en een helm op, klaar om zichzelf en zijn regering tot de dood toe te verdedigen. Het werd de World Press Foto van 1974.

Allende had generaal Pinochet slechts negentien dagen vóór de staatsgreep benoemd tot bevelhebber van het leger. Hij had vertrouwen in deze militair in hart en nieren, waarvan hij dacht dat deze zich niet voor politiek interesseerde, en die enkele maanden eerder al had ingegrepen om een poging tot staatsgreep in de kiem te smoren. Allende zag dat als een flinke steun voor zijn regering die zwaar in de problemen was gekomen door binnenlandse sociale onrust en zware druk van buitenaf, met name van de Amerikaans regering van president Richard Nixon en zijn minister van buitenlandse zaken Henry Kissinger. De Amerikanen beschouwden de marxist Allende als de 'rotte appel' in de Latijns-Amerikaanse mand. Maar Pinochets reddende ingreep was louter ingegeven door de overtuiging bij de generaal en zijn medeplannenmakers, onder wie de Amerikaanase geheime dienst CIA, dat het moment voor een anti-Allende coup nog niet rijp was.

Met uniform, snor en zonnebril verbeeldde Pinochet haarscherp wat hij was; een juntaleider die zijn land als een slagveld zag waarop de oorlog tegen de 'subversieve' vijanden zonder mededogen moest worden gestreden. Alleen zo kon het vaderland uit handen van marxistische non-valeurs gered worden. Voetbalstadions fungeerden als gevangenkampen en martelruimtes voor de bij tienduizenden opgepakte aanhangers van Allende, vermeende 'communisten' en anderszins 'staatsvijandige' elementen.

Voor zijn oorlog meende Pinochet niet alleen het militaire apparaat nodig te hebben maar bovendien absolute macht. De collega-juntaleden werden in juni 1974 terzijde geschoven, net als plannen om het presidentschap onder de juntaleden te laten rouleren. Hij stichtte een machtige geheime dienst (Dina) die alleen aan hem verantwoording verschuldigd was.

Pinochet, bewonderaar van leiders als Julius Caesar, Napoleon en De Gaulle, had zijn regime deels gemodelleerd naar dat van de Spaanse dictator Francisco Franco. Hij voelde niets voor een 'overlegdictatuur' en werkte liever alleen als opperbevelhebber van de natie. Hij liet in de eerste drie jaren alleen al zeker 130 000 mensen arresteren. Veel Chilenen, naar schatting minstens 3000, verdwenen spoorloos, werden vermoord. Tienduizenden ontvluchtten hun land.

Na de vernietiging van de macht van links en tijdens de nieuwe economische politiek van de Pinochet, aanhanger van de Amerikaanse vrijemarkt-ideoloog Milton Friedman, die persoonlijk in Chili het economische hervormingsplan kwam lanceren, kwam het in de jaren tachtig in het land tot een belangrijke economische opleving. De inflatie daalde fors en de werkgelegenheid groeide.

Pinochet ging zich steeds meer als grootvaderlijke autocraat presenteren, maar hij bleef in heel de wereld de verpersoonlijking van de communisten vretende dictator-generaal. Toch waren nogal wat Chilenen blij met de economische stabiliteit die de autocraat het land bracht.

In 1978 kreeg Pinochet, ook tot eigen verrassing, veel steun in een referendum. Het bewind werd in 1981 met een nieuwe grondwet bestendigd. Daarin stond onder meer dat Pinochet nog acht jaar zou aanblijven en dan een referendum zou houden. Daarbij wees in 1988 55 procent van de bevolking het regime af. Ook Washington had in die tijd schoon genoeg van Pinochet.

De afwijzing van de toen 72-jarige generaal leidde tot vrije verkiezingen en in maart 1990 werd de christen-democraat Patricio Aylwin president. Pinochet bleef tot begin dit jaar legerleider en hij heeft zichzelf en zijn militairen dankzij allerlei constitutionele slimmigheidjes met succes gevrijwaard van vervolging door zijn burgerlijke opvolgers.

In zijn functie als legerleider bracht hij twee maal eerder een bezoek aan Groot-Brittannië, in 1991 en in 1995. Beide keren ging het daarbij om besprekingen over wapen- en minutieleveranties. De Conservatieven waren aan de macht en lieten de oud-dictator ongemoeid, wat de Labour-oppositie “verbijsterend” en “onvergeeflijk” noemde. De nu zelf aan de macht zijnde sociaal-democraten tonen zich met de arrestatie in elk geval consequent.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden