Opinie

Voor humanitaire hulp moet je soms wel samenwerken met de corrupte overheid

Tijdens de actiedag werd meer dan 30 miljoen opgehaald voor honger in Afrika Beeld ANP

Over hun samenwerking met overheden in de crisisgebieden zijn hulporganisaties tegenwoordig openhartig. Dat is ook nodig, want juist dat helpt tegen corruptie, legt Thea Hilhorst, hoogleraar humanitaire hulp, uit. 

Een van de meest gestelde vragen in de sociale media over de actie Giro555 was, hoe de hulporganisaties omgaan met corrupte overheden in de getroffen landen. De vier landen waar geld voor werd gevraagd zijn allemaal betrokken bij conflict en geweld. Wat betekent dit voor de hulpverlening?

Natuurrampen en droogte zijn in beginsel een zaak van de nationale overheid. Die moet zijn burgers beschermen, is verantwoordelijk voor de regelgeving en moet zonodig de noodtoestand en internationale hulp inroepen en die coördineren. Humanitaire hulp werd er lange tijd van beticht zich weinig aan te trekken van dit beginsel en het liefst om de overheid heen te werken, die als traag, bureaucratisch en corrupt werd gezien.

Terecht werd deze houding arrogant en schijnheilig gevonden, alsof in de hulporganisaties zelf alles zo goed zou gaan en corruptie in eigen gelederen niet zou voorkomen. Sinds het begin van deze eeuw zien we dit veranderen en is er meer samenwerking tussen hulp en de nationale overheden.

Dat betekent niet dat de samenwerking moeiteloos verloopt. Overheden hechten zelden hetzelfde urgente belang aan het redden van mensenleven als de hulporganisaties en hun gulle gevers. Maar in landen als Kenia en Ethiopië waar ook droogte heerst neemt de overheid steeds meer haar rol en wordt die ook gerespecteerd.

Conflictgebieden

Dat ligt anders in conflictgebieden. Daar hebben hulpverleners te maken met een overheid die meer belang hecht aan de politieke gevolgen van een crisis en de vraag hoe die hun positie in het conflict kan versterken dan aan het oplossen van de problemen.

Vaak heeft de overheid maar een deel van het land onder controle en moeten organisaties voor de rest werken met rebellen of andere gewapende groepen die de dienst uitmaken. Hulporganisaties moeten voortdurend laveren en improviseren. Daarbij is het belangrijk zo goed mogelijk in kaart te brengen wie de lokale spelers zijn, waar hun belangen liggen en waar de ruimte is om het meest effectief hulp te geven.

Een lokaal staatsziekenhuis kan bijvoorbeeld soms nog wel functioneren en een betrouwbare partner zijn. Vaak wordt gewerkt met maatschappelijke organisaties of andere lokale partijen waarbij voortdurend gecontroleerd moet worden of die niet corrupt worden, bijvoorbeeld door activiteiten bij meerdere donoren in rekening te brengen.

Hoe hulp ook georganiseerd wordt, een hulpoperatie kan nooit om de overheid heen. De overheid bepaalt wie in het land kan werken en de hulporganisaties moeten zich in bochten wringen om toegang te krijgen tot slachtoffers of om het land niet uitgezet te worden, zoals in 2009 tijdens de Darfur crisis gebeurde. De vraag is voortdurend hoe ver je daarin gaat.

Openhartig boek

De hulporganisatie Artsen zonder grenzen kwam 5 jaar geleden met een openhartig boek over de manier waarop ze met autoriteiten onderhandelen. Het blijkt dat hulporganisaties zelden of nooit de ruimte krijgen om op hun eigen manier ongehinderd hulp te geven. Bijna altijd moeten er compromissen gesloten worden. Dat kan betekenen dat ook patiënten geholpen worden die niet het meest urgent zijn, of dat bepaalde gebieden overgeslagen worden. Als hulp meer kwaad dan goed doet, wordt een operatie gestaakt. Die inschatting goed maken is de moeilijkste kunst van hulpverlening.

De afgelopen jaren hebben hulporganisaties een flinke slag gemaakt in hun professionalisering. De controle op goederen en geldstromen is toegenomen. Organisaties beschikken over tal van handleidingen en methoden om corruptie te bestrijden. De belangrijkste regel daarbij is om transparant te zijn over wat er misgaat.

Alleen door corruptie uit de taboesfeer te halen, kunnen organisaties er van leren en nog beter op reageren. Ook tegenover de gever is het beter het eerlijke verhaal te vertellen: hulp zonder compromissen en met alleen maar schone handen bestaat niet, zeker niet in conflictgebieden. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden