Voor het recht van Israël

In een land dat zich altijd zomers kleedt, verscheen hij altijd strak in 't pak. Als vooraanstaand rechter kneedde hij het rechtssysteem van het jonge Israël.

Toen Mosje Landau in december 1961 het vonnis in het proces tegen Adolf Eichmann uitsprak, maakten de toehoorders zich op voor een lange, juridische uiteenzetting over het recht van Israël om dit tribunaal in Jeruzalem te houden.

De zaak was immers bijzonder controversieel. Niet alleen was de Duitse SS-functionaris een jaar eerder door de Israëlische geheime diensten ontvoerd vanuit zijn schuiladres in Argentinië, ook moest hij zich voor in Duitsland en Oostenrijk gepleegde oorlogsmisdaden verantwoorden voor een rechtbank in een land dat tijdens de Tweede Wereldoorlog nog niet eens bestond.

Eichmanns gevangenneming werd internationaal scherp veroordeeld omdat deze in strijd zou zijn met het volkenrecht; en dat Israël zich als vertegenwoordiger van het wereldjodendom gemachtigd voelde hem te mogen veroordelen, was evenzeer voer voor discussie.

Maar na vier maanden van verhoren en met 1.350.000 woorden aan getuigenissen op papier, achtte Landau het overbodig nog langer om het vonnis heen te draaien. 'De rechtbank', zei hij afgemeten tegen de man in de glazen kooi tegenover hem, 'acht u schuldig'.

De relatief jonge rechter had, als hoofd van het driekoppige tribunaal, geen gemakkelijke taak gekend. Zo neigde Eichmann ernaar steeds met ellenlange en extreem gedetailleerde uitwijdingen te reageren op zelfs de meest specifiek geformuleerde vraag - waardoor hem geregeld scherp moest verteld antwoord te geven en geen college. "Ik weet dat in het Duits het werkwoord aan het eind van de zin staat", zei Landau tijdens een van deze uiteenzettingen. "Maar we zitten nu al veel te lang op dat werkwoord te wachten."

Ook hoofdaanklager Gideon Hausner werd geregeld gekapitteld. Hij voerde tijdens het live op de Israëlische radio uitgezonden proces 109 getuigen op, die vaak heel emotioneel vertelden over kampen, getto's en sadistische martelingen. Een deel van die verhalen had evenwel geen directe betrekking op Eichmann zelf, waardoor Hausner keer op keer te horen kreeg dat hij de getuigenissen moest beperken tot wat relevant was voor de rol van de 'schrijftafelmoordenaar' Eichmann.

Want politici en aanklagers mochten het tribunaal dan beschouwen als een uitgekiende aangelegenheid om de wereld te onderrichten over de Holocaust en onderwijl het Israëlisch nationalisme op te krikken, Landau zelf moest daar niets van hebben. Hij wilde een professionele, serieuze en correcte rechtszaak voeren en ontdeed het proces daarom waar mogelijk van drama en exhibitionistische elementen. Dat de schuldigverklaring al bij voorbaat vaststond, was daarbij van ondergeschikt belang.

Mosje Landau werd in 1912 geboren in de Duitse stad Danzig, tegenwoordig het Poolse Gdansk, waar zijn vader een vooraanstaand lid van de Joodse gemeenschap was. Hij voltooide de middelbare school in 1930 en vertrok daarop naar Londen om rechten te studeren.

Toen hij drie jaar later cum laude afstudeerde, was Adolf Hitler juist aan de macht gekomen in Duitsland. In plaats van terug te keren naar zijn geboortestad, besloot Landau daarom naar het Britse mandaatgebied Palestina te emigreren. Tot de stichting van de staat Israël in 1948 leidde hij daar een dubbelleven. Overdag zat hij als rechter in een Brits gerechtshof in Haifa onder het portret van koning George VI. 's Nachts zetelde de jonge zionist in een geheime rechtbank elders in de stad en hoorde zaken voor de Hagana, een ondergrondse paramilitaire beweging die gewapenderhand de Joodse belangen in het land verdedigde en daarbij aanslagen op Britse en Arabische doelen en het uit de weg ruimen van tegenstanders niet schroomde.

Na de Onafhankelijkheidsoorlog van 1948 schoot hij langs de juridische ladder omhoog. Hij was in 1953 met 41 jaar de jongste rechter om plaats te nemen in het hooggerechtshof. In 1957 deed hij van zich spreken door zitting te nemen in een krijgsraad over de dood van tientallen inwoners van het Arabische dorp Kafr Kasam in 1956. Die waren 's ochtends vroeg vertrokken om het land te bewerken, en werden bij terugkeer door de grenswacht neergeschoten omdat er in de tussentijd een avondklok was ingesteld die ze - buiten hun weten om - overtraden. De dienstplichtigen aan de grens verschuilden zich achter het feit dat ze gewoonweg hun orders uitvoerden, maar dat vond Landau geen excuus. Ook militairen, oordeelde hij, moeten hun geweten volgen en dienen onredelijke bevelen te weigeren; een vuistregel die tot op de dag van vandaag geldt.

Met andere uitspraken kneedde hij al evenzeer het rechtsstelsel van de toen nog jonge staat. Zo weerlegde hij in 1962 een beslissing van de censor om een aantal kranten niet te laten verschijnen, waardoor de vrijheid van informatie aanzienlijk werd verruimd. Drie jaar later schiep hij een ander predecent door een politieke partij uit te sluiten bij verkiezingen omdat die de opheffing van Israël zou voorstaan. Democratische middelen, bepaalde Landau, dienen niet te worden ingezet met als doel een democratisch stelsel te ontmantelen.

Vijf jaar na zijn pensionering in 1982 leidde hij een commissie die de werkwijze van de Sjien Beet, de binnenlandse veiligheidsdienst, onderzocht. De organisatie bleek doorspekt te zijn van corruptie en er zware martelpraktijken op na te houden, waarover voor de rechtbank werd gelogen. Wel oordeelde Landau in zijn bevindingen dat milde fysieke druk tijdens een verhoor is toegestaan om een ophanden zijnde aanslag te voorkomen - een controversiële uitspraak die in 1999 door het hooggerechtshof verworpen werd.

Mosje Landau was een opvallende verschijning doordat hij, in een land waar iedereen in poloshirts loopt en veel mannen niet weten hoe een das te knopen, het liefst in conservatieve pakken liep, ondanks de hitte. Hij was ook een sobere man, die tijdens een bezoek aan de Verenigde Staten in 1955 bijna onpasselijk werd van de grote hoeveelheden eten die daar werden geserveerd. Dat weerhield hem er echter niet van om grote hoeveelheden Amerikaans ijs weg te lepelen. Die voorliefde voor zoet, vertelde hij de New York Times, maakte dat hij wel vergeleken werd met een paard. "Omdat ik", legde hij uit, "als ik een pot met suikerklontjes zie, ze allemaal moet opeten."

Hoewel hij zich als rechter politiek op de vlakte hield, zwaaide hij op latere leeftijd fel het waarschuwende vingertje naar de premiers Ehoed Barak en Ariel Sjaron, die in zijn ogen te enthousiast Amerikaanse vredesplannen omarmden. Volgens hem was het naïef te denken dat Israël gesprekspartners in het Midden-Oosten heeft. Omdat de islam geen soevereine Joodse staat op moslimgrondgebied erkent, stelde hij in een interview, zullen alle Arabische bloedgroepen desgewenst hun onderlinge verdeeldheid opzijschuiven om Israël te bestrijden.

Ondanks zijn indrukwekkende staat van dienst blijft Landau voor veel Israëliërs de man die het land aan de radio gekluisterd hield tijdens het Eichmannproces. Dat tribunaal vormde bovendien een waterscheiding voor de overlevenden van de Holocaust, die tot die tijd door de samenleving met dédain behandeld werden omdat ze zich als schapen naar de slachtbank zouden hebben laten voeren. De stroom van aangrijpende en gedetailleerde getuigenissen over de doorstane gruwelen, maar ook over de vaak mislukte pogingen tot verzet, leidden tot groot respect en een herziening van de geschiedenis.

Nu is de Holocaust onlosmakelijk verbonden met elk draadje van het Israëlische maatschappelijke weefsel. En het was op 1 mei, vijftig jaar na het begin van die rechtszaak die alles veranderde, en op de vooravond van de jaarlijkse herdenking van de slachtoffers van de Sjoa, dat Mosje Landau werd getroffen door een hartaanval en omringd door zijn familie overleed. Hij was toen net twee dagen 99 jaar oud.

Mosje Landau werd geboren in Danzig op 29 april 1912. Hij stierf in Jeruzalem op 1 mei 2011.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden