Voor het eerst sinds 1973 is het mysterieuze werk van Paul Delvaux weer in Nederland zien

Paul Delvaux is vooral bekend geworden door zijn portretten van naakte vrouwen. Beeld rv

De kunst van Paul Delvaux lijkt net zo dubbelzinnig en ongrijpbaar als de Belgische schilder zelf. De Rotterdamse Kunsthal laat zijn mysterieuze werk voor het eerst sinds 1973 in Nederland zien.

In 1932 maakte Paul Delvaux een schilderij van zijn eigen bruiloft in Antheit, zijn geboortedorp in de Belgische regio Luik. Een vrolijke boel is het niet. Het gezelschap dat zich rondom het bruidspaar heeft verzameld voor een groepsfoto, lijkt wel in de rouw. Ook de gezichten van bruidegom en bruid staan somber.

Het is niet het enige schilderij op de tentoonstelling over Paul Delvaux (1897-1994) in de Rotterdamse Kunsthal dat vragen oproept. Van meet af aan worden de bezoekers ondergedompeld in de raadselachtige wereld van een van de belangrijkste schilders van België. Voor velen zal het de eerste kennismaking met Delvaux zijn, want in Nederland is zijn werk zelden te zien. In 1973 was er voor het laatst een tentoonstelling, in Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam.

De Kunsthal grijpt het 25-jarig bestaan aan voor een uitgebreid overzicht van deze kunstenaar, die door de onwerkelijke, mysterieuze en dromerige sfeer van zijn werk geschaard wordt onder de surrealisten. Zelf heeft Delvaux zich daartoe nooit gerekend. Hij noemde zichzelf een 'poëtische realist'. De negentig werken, schilderijen, aquarellen en tekeningen, zijn voornamelijk afkomstig uit de privéverzameling van Pierre en Nicole Ghêne-Rahm, die is ondergebracht in het depot bij het Museum van Elsene in Brussel. Daarnaast zijn er ook bruiklenen uit musea, waaronder de topstukken De Sirene, De IJzertijd, Het Viaduct en Het Appèl. De vroege werken, klassieke schilderijen van landschappen, ontbreken.

Paul Delvaux is vooral bekend geworden door zijn portretten van naakte vrouwen. Ook op deze expositie wemelt het ervan. Ondanks hun sensuele lichamen stralen ze geen erotiek uit. Met hun uitdrukkingsloze gezichten en theatrale poses lijken het eerder versteende beelden dan vrouwen van vlees en bloed.

De tekst gaat verder onder de afbeelding.

Beeld Vincent Everarts

Ook zonder iets af te weten van het leven van Delvaux, voel je dat hij een complexe relatie moet hebben gehad met vrouwen. Je ziet aan zijn schilderijen dat hij gefascineerd is door de schoonheid van het vrouwelijk lichaam, maar tegelijkertijd hebben zijn vrouwen ook iets ongenaakbaars. Ze tonen van top tot teen hun naaktheid, maar lijken onbereikbaar.

Die dubbelzinnige houding heeft onder kunsthistorici geleid tot allerlei psychologische interpretaties. Zijn opvoeding door een kille, strenge en bezitterige moeder die geen meisje goed genoeg vond voor haar oogappel, zou de oorzaak zijn. Delvaux was verlegen en durfde vrouwen amper aan te spreken, laat staan een intieme relatie op te bouwen. Zijn schilderijen zouden voortvloeien uit zijn onvermogen de ware liefde te vinden; droombeelden zijn uit het onderbewuste. Ook zou hij zich willen afzetten tegen zijn ouders.

Treurigheid

Toch werd hij op zijn 31ste verliefd op Anne-Marie de Martelaere, die hij 'Tam' noemde. De relatie leidde tot een breuk met zijn ouders, maar er kwam ook geen huwelijk. Hij maakte wel een schilderij van een bruiloft, waar de treurigheid vanaf spat. Vier jaar na de dood van zijn moeder trouwde hij in 1937 met Suzanne Purnal, het was geen gelukkig huwelijk. Er kwam toch een happy end toen hij tien jaar later 'Tam' tegenkwam in een winkel. De vonk sloeg meteen weer over. Hij verliet zijn vrouw en leefde samen met zijn grote liefde, tot haar dood in 1989.

Opvallend genoeg zijn na hun hereniging de vrouwen in zijn schilderijen vaker gekleed. Ook daar kun je weer van alles over psychologiseren, maar het had ook met Tam te maken, die moeite had met al die naakten. Ze was (net als Delvaux' moeder) jaloers ingesteld en een strenge dame - dat zie je ook af aan het portret dat hij van haar maakte. Delvaux schikte zich naar zijn vrouw, al verkocht zijn werk zonder naakte vrouwen minder goed.

De tekst gaat verder onder de afbeelding.

Beeld photo@vincenteverarts.eu

Behalve vrouwen zijn treinen en stations ook een belangrijk thema in zijn werk, evenals de architectuur uit de Griekse en Romeinse oudheid en - alleen tijdens de oorlogsjaren - menselijke skeletten. Wat verder opvalt zijn de sterke invloeden van andere kunstenaars, die hij kennelijk nodig had om telkens weer een nieuwe stap te zetten in zijn ontwikkeling. In de jaren twintig liet hij zich vooral inspireren door de Vlaamse expressionisten. In de manier waarop hij aan het eind van dat decennium vrouwen gaat portretteren, herken je de stijl van de Italiaanse schilder Modigliani, vooral in de langwerpige hoofden. Geïnspireerd door zijn landgenoot Ensor beeldt hij tijdens de oorlogsjaren menselijke geraamtes af als vrolijke en gezellige types in de kroeg en op de dansvloer. Hij wil de dood zo een menselijk gezicht geven.

Voor de belangrijkste omslag zorgt de kennismaking met de Grieks-Italiaanse schilder De Chirico, rond 1935. Delvaux heeft bewondering voor diens werk, waarin architectuur een grote rol speelt: verlaten pleinen, mysterieuze gebouwen en klassieke standbeelden met langgerekte schaduwen. Maar van klakkeloos navolgen is bij hem nooit sprake. Hij geeft er een eigen draai aan. Met zijn favoriete thema's schept hij een raadselachtige droomwereld, die realistisch aandoet maar niet de echte werkelijkheid weergeeft. Moeiteloos voert hij de kijker mee in zijn mysterieuze landschappen van zuilengalerijen, tempels en stations, waarin vrouwen zich naakt uitstrekken, voor zich uit zitten te staren of theatraal rondschrijden.

Paul Delvaux. Meester van de droom, t/m 25 februari in de Kunsthal in Rotterdam.

Beeld Vincent Everarts
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden