Voor herenigde Joodse gezinnen was het leven na de oorlog niet meer hetzelfde

De ijswinkel in de Rapenburgerstraat in 1935.Beeld rv

Hoe was het voor Joodse gezinnen die na de Tweede Wereldoorlog voltallig - vader, moeder en kinderen - terugkeerden? Het Stadsarchief Amsterdam gaat met de tentoonstelling 'Samen weer aan tafel' in op die vraag.

Zeventien pasfotootjes van veelal gerimpelde gezichten staren de bezoeker van de tentoonstelling 'Samen weer aan tafel' aan vanaf verschillende televisieschermen. In een apart deel van de openbare ruimte van het Amsterdamse Stadsarchief staan ze opgesteld. Klik je op een fotootje, dan komt het gezicht tot leven. Het vertelt over de hereniging van een Joods gezin na de Tweede Wereldoorlog, de pogingen het leven weer op te pakken, en de moeilijkheden bij het delen van traumatische ervaringen.

Deze zeventien overlevenden waren nog kinderen toen die oorlog uitbrak in 1940. Een van hen is tv-presentatrice Hanneke Groenteman die als kind van haar ouders gescheiden was en ondergedoken zat. Ze herinnert zich hoe moeilijk het was om later met haar moeder over het oorlogsverleden te spreken. Een keer heeft ze haar moeder, bijna terloops, gevraagd hoe het was geweest om haar als klein kind weg te geven. Groenteman: "Toen zei ze zoiets als: 'Het was net of ik je heel lang onder water moest houden, tot je dood was.' Dat gevoel had ze. Dat ze mij meegaf naar een absoluut verschrikkelijk lot. Toen kwam ik de keer erna en toen zei ze: 'Wil je dat nooit meer aan me vragen?'"

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Beeld Rogier Fokke

Een van de initiatiefnemers van de tentoonstelling is Lex Kater, geboren in 1939. Ook hij overleefde als Joods jongetje op een onderduikadres en vond zijn familieleden na de oorlog terug. Hij was benieuwd naar de ervaringen van andere, vergelijkbare Joodse gezinnen, vertelt hij. Hij begon een jaar of vijf geleden met het verzamelen van informatie. "Het ging mij om gezinnen, die na de oorlog nog helemaal compleet waren, vader, moeder en kinderen."

Van de 25.000 intacte Nederlandse Joodse gezinnen voor de oorlog, waren er na 1945 nog zo'n 600 over, schat Kater. "Ze zaten na de oorlog weer samen aan tafel, maar waren bijna allemaal heel alleen. De dode familieleden waren eigenlijk ook aanwezig, maar daar werd bijna nooit over gesproken. Uit angst en om die oorlog niet telkens te herbeleven, denk ik."

Het leven van de zeventien geportretteerde gezinnen vóór en tijdens de oorlog komt op de tentoonstelling eerst aan de orde, zodat je hen al een beetje leert kennen. Sommige ouders, zoals die van Kater zelf, scheidden direct na de oorlog, vertelt hij. "Ik heb daar lang de Duitsers de schuld van gegeven. Maar ja, mensen waren door de oorlog veranderd, ze hadden andere relaties gekregen soms, of ze waren vaak zo getraumatiseerd, niets was meer het zelfde, ook al waren ze weer compleet."

David Cohen: "Mijn vader verloor zijn ouders en zus, mijn moeder haar zus die in Bergen-Belsen is overleden, mijn oom die uit Belsen met zijn gezin terugkwam heeft zelfmoord gepleegd, die is de IJssel in gelopen. Maar... ruimte voor dat verlies... om te treuren en te rouwen, dat was er niet. Het leven moest opgepakt worden en dat was al zwaar genoeg."

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Beeld Rogier Fokke

Eldad Kisch: "In Theresienstadt was er dus helemaal niets. Vuurtje stoken, kijken op de vuilnisbelt of er iets te eten was. Wij kinderen wisten heus wel dat het niet goed was, als we 's ochtends rondstruinden dan lagen de vastgevroren lijken op straat, maar van de dagelijkse zorgen van mijn ouders waren we geen deel... Ik zeg zinnen, maar ik geloof niet dat jullie kunnen begrijpen wat een kamp is. Heb ik er nog last van? Elke dag is die oorlog er en het slijt nooit. Maar het verwoest mijn leven ook niet."

De Rapenburgerstraat werd leeggehaald

De videoportretten 'Samen weer aan tafel' zijn slechts één deel van een dubbeltentoonstelling in het Stadsarchief Amsterdam. Het andere deel, Rapenburgerstraat 1940-1945, verhaalt over de inwoners van deze toen lange Amsterdamse straat en wat er met hen gebeurde in de Tweede Wereldoorlog. Vormgever Victor Levie ontwierp beide tentoonstellingen, die vanaf vandaag te zien zijn voor het publiek. Per huisnummer staan de bewoners van de Rapenburgerstraat opgesomd, aangevuld met archiefmateriaal. De straat telde op 1 januari 1940 1242 bewoners, bijna 95 procent was Joods. Het waren veelal straatarme, kinderrijke gezinnen van marktkooplui. Tussen juli 1942 en september 1943 is de straat, midden in de Jodenbuurt, bijna geheel leeggehaald. Hele gezinnen verdwenen in de dodentreinen naar de concentratiekampen. Slechts 119 Joodse inwoners van de straat overleefden de oorlog.

Lees hier meer over de tentoonstelling 'Samen weer aan tafel'. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden