Voor een kerkenfusie is 42 jaar niet erg lang

Secretaris-generaal van de Wereldraad van Kerken Sam Kobia is eregast op de Protestantse Kerkdag waarmee de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) zaterdag in Utrecht haar oprichting viert. Trouw ging naar Genève en sprak met hem. ,,Ons als elitaire club afschilderen is bezijden de waarheid.''

Het is even wennen na twaalf jaar Konrad Raiser. Niet dat Sam Kobia, sinds 1 januari zijn opvolger als secretaris-generaal van de Wereldraad van Kerken in Genève, een onbekommerde flapuit is. Daarvoor heeft de kleine Keniaan te lang en op te hoge posten meegedraaid in het raderwerk van de oecumenische multinational (342 kerken uit ruim honderd landen). Maar in zijn ruime, relatief sobere werkkamer aan de Route de Ferney straalt hij een rustige hartelijkheid uit die zijn voorganger nooit wist op te brengen.

Sam Kobia (57), methodistenpredikant en doctor in de theologie, glimlacht als hij wordt geconfronteerd met een nogal zuur stuk dat John Newbury, voormalig perschef van de Wereldraad, vorig jaar september schreef in de Britse krant The Guardian. Kort samengevat luidde diens kritiek: oecumene is het werk van een elite en dat vormt de reden waarom de Wereldraad van Kerken tegenwoordig nauwelijks nog invloed heeft of de aandacht trekt.

Kobia bestrijdt dit. ,,Natuurlijk, als we theologen bij elkaar brengen of een vergadering tussen kerkleiders houden is dat in zekere zin een elitaire gebeurtenis. Maar daarnaast zijn er voorbeelden te over die laten zien dat het werk van de raad wel degelijk van belang is voor 'gewone' mensen. De Urban rural mission in Senegal is er een van. Daarbij werken christenen en moslims samen om tot meer wederzijds begrip te komen. De Wereldraad coördineert dit. En de activiteiten die wij de afgelopen tien jaar ontwikkelden voor de ontheemden hebben zelfs erkenning van de Verenigde Naties gekregen. Ons als een louter elitaire club afschilderen is daarom bezijden de waarheid.''

Toch hebben grote aantallen christenen, vooral onder de veertig, geen idee waarvoor de Wereldraad staat. En zij die het wel weten, beschouwen doorgaans uw werk als irrelevant voor hun eigen leven.

,,Dat is inderdaad een groot probleem. Het jeugdwerk binnen de kerken is op zijn best heel zwak, hetzelfde geldt voor de christelijke studentenbeweging. Dat is vooral ernstig omdat dit vroeger de kanalen waren waarlangs jongeren in aanraking kwamen met de oecumene. Heel wat hedendaagse leiders binnen de Wereldraad, ikzelf incluis, zijn hieruit voortgekomen. We moeten daarom de jeugd van vandaag weer enthousiast maken voor het oecumenisch proces.''

Dat wordt al zolang gezegd, tot dusver zonder veel resultaat.

,,Bij de komende assemblee (algemene vergadering) van de Wereldraad, 2006 in Porto Alegre (Brazilië), wil ik concreet focussen op verjonging. Intussen gaan we op nationaal niveau groepen jongeren mobiliseren. Niet door hun te vragen op zondag naar de kerk te komen, waar ze vanaf de kansel door ouderen worden toegesproken, maar door hen te laten debatteren over de agenda van de assemblee. Met de uitkomst van die discussies houden we serieus rekening. In 2006 nodigen we dan zo'n 5000 jongeren uit -ook West-Europese en Noord-Amerikaanse- om naar Brazilië te komen en daar met eigen ogen te zien hoe de oecumene mensen nog wel degelijk enthousiast kan maken.''

Veel mensen worden moe van de stortvloed aan politiek-sociale verklaringen die de Wereldraad jaarlijks het licht laat zien. Genève lijkt over alles en nog wat een mening te moeten ventileren. De meeste uitspraken zijn erg voorspelbaar en worden door niet-kerkelijke organisaties -ngo's, politieke partijen, vakbonden- vaak veel beter geformuleerd. Dient de Wereldraad zich niet meer te concentreren op waar hij werkelijk iets substantieels over te melden heeft: het geloof?

Kobia: ,,De raad is mede bekend geworden door zijn commentaren op sociale en politieke ontwikkelingen in de wereld, door zijn inzet voor gerechtigheid en vrede. Dat heeft alles met geloof te maken! En nog steeds laten we onze stem horen, om te onderstrepen dat religie een belangrijke rol kan en moet spelen in het maatschappelijke debat. Bijvoorbeeld als dat gaat over de effecten van globalisering of over geweld. Daardoor is de publieke opinie geneigd de Wereldraad te vereenzelvigen met dit soort optreden.''

Maar dat is, zegt Kobia, slechts een gedeelte van het werk. ,,We doen een heleboel andere dingen die nooit de media halen en die desondanks erg belangrijk zijn omdat ze direct de levens van mensen kunnen beïnvloeden. Bewustwordingsprogramma's rond hiv en aids, pogingen om leiders het besef bij te brengen dat armoede niet alleen een economisch probleem is, maar dat hierdoor ook de waardigheid van mensen wordt aangetast. Maar natuurlijk moeten we het evenwicht in de gaten houden tussen ons optreden in de buitenwereld en het praktische werk dat in relatieve stilte gebeurt.''

In de toespraak die Kobia vorig jaar hield bij gelegenheid van zijn verkiezing tot secretaris-generaal vroeg hij speciale aandacht voor het grote aantal Afrikaanse christenen dat zich buiten de Wereldraad bevindt. Hij wil ze erbij halen. Maar de meeste Afrikaanse kerken zijn theologisch veel conservatiever dan de lidkerken uit het Westen. Gaat dat geen problemen opleveren?

,,Getalsmatig verschuift binnen het christendom het zwaartepunt van Noord naar Zuid, vooral naar Afrika. En inderdaad is de meerderheid van alle gelovigen daar, de theologen en de kerkleiders incluis, conservatief. Maar ze is tegelijk sterk oecumenisch georiënteerd! Daarom ben ik niet bang dat dit tot confrontaties zal leiden.''

Wilt u het westerse accent op het opereren van de Wereldraad verminderen?

,,De manier waarop we werken is inderdaad nog altijd westers georiënteerd. West-Europeanen en in mindere mate Noord-Amerikanen hebben de structuren vastgesteld, bepalen hoe het secretariaat moet functioneren en op welke wijze er vergaderd wordt. Een en ander heeft zijn goede, efficiënte kanten, maar je loopt ook het gevaar van exclusiviteit, van het buitensluiten van andere invloeden. Ik wil daarom laten zien dat het mogelijk is om ervaringen van andere culturen te betrekken bij het werk van de raad, zonder dat hierdoor de doeltreffendheid wordt aangetast. Per slot van rekening zijn wij een multilaterale organisatie waarin iedereen zich thuis moet kunnen voelen.''

Twee jaar geleden lanceerde de speciale commissie over deelname van de orthodoxe kerken in de Wereldraad het idee om vanaf 2005 besluiten niet meer met meerderheid van stemmen te nemen, maar bij consensus. Met dit, inmiddels aangenomen, plan kan men elk gevoelig onderwerp binnen de raad blokkeren.

,,Natuurlijk moet je voorkomen dat zoiets gebeurt of dat het verzandt in een eindeloos gepalaver. De praktijk zal leren of de vaart erin kan blijven. Aan de andere kant betrek je op deze wijze veel meer mensen bij het debat, schep je een sfeer van vertrouwen, van respectvol luisteren naar elkaar. Dat kan leiden tot betere besluitvorming. Ik ben ervan overtuigd dat consensus de enige manier is om de integriteit en de samenhang binnen de Wereldraad ook in de eenentwintigste eeuw veilig te stellen.''

U bedoelt: om te voorkomen dat de oosters-orthodoxen er uitstappen.

,,Ik bedoel dat bij meerderheid van stemmen besluiten nemen niet goed werkt binnen een wereldgemeenschap van kerken. Wat heb je eraan als een voorstel met 51 tegen 49 procent van de lidkerken wordt aangenomen? Het gaat erom dat iedereen er van harte mee instemt. Dat bereik je alleen via consensus. Dat het echt kan werken bewijst de Uniting Church in Australië. Daar hanteren ze dit systeem al tien jaar.''

,,Wat de oosterse orthodoxie betreft moet u zich goed realiseren dat we niet kunnen spreken van 'de' orthodoxe kerken. In hun rijen is de verscheidenheid minstens even groot als binnen het protestantisme en dat geldt ook voor hun opvattingen. Niet elke kerk staat even kritisch tegenover de Wereldraad.''

Op 12 juni bent u eregast op de Protestantse Kerkdag. Hoe kijkt u aan tegen het samengaan van gereformeerden, hervormden en lutheranen in Nederland?

,,Het is een prima voorbeeld van de juistheid van het Afrikaanse gezegde: Wie snel wil lopen, doet dat het beste in z'n eentje, maar wie een grote afstand wil afleggen, kan dat veel beter samen met anderen doen.''

In dit geval lag het tempo wel erg laag. Ze hebben er 42 jaar over gedaan!

,,Gegeven het feit dat het om kerkgenootschappen gaat die generaties lang baas in eigen huis waren, vind ik dat helemaal niet zo lang. Je eigen zelfstandigheid opgeven is nu eenmaal een moeizaam en langdurig proces. Het totstandkomen van de PKN kan een positieve uitwerking hebben op kerken in andere delen van de wereld die in een soortgelijk eenwordingsproces zitten.''

Lange tijd zag de Wereldraad zichzelf als centrum van de oecumene. Onder uw voorganger is het besef gegroeid dat de raad slechts één, zij het zeer belangrijke, speler is op het oecumenische veld. En dus zocht men naar een platform waar alle betrokkenen op een niet-conflictueuze manier met elkaar zouden kunnen dialogeren en van elkaar leren. Was hier de wens niet de vader van de gedachte? Zie het integraal afwijzen van intercommunie door Rome.

,,De Wereldraad is de meest omvattende kracht binnen de oecumenische beweging. Dat neemt niet weg dat de oecumene als zodanig de grenzen van de raad overschrijdt. Om deze reden hebben we ons gecommitteerd aan wat is uitgegroeid tot het Christian Global Forum. Via dit forum willen we in dialoog treden met christelijke kerken die geen lid zijn van de raad. Zo bestaat onder evangelicalen en pinksterchristenen de misvatting dat wij niets doen aan missie en zending. Via dit platform ontdekken ze dat dit wel het geval is. Omgekeerd dagen zij ons uit kritisch naar onze eigen theologische uitgangspunten te kijken.''

,,Wat de rooms-katholieke kerk betreft ontken ik niet dat er nog een lange weg valt af te leggen. Niet alleen wij, maar ook veel priesters en gelovigen binnen die kerk zijn teleurgesteld over de directieven uit Rome die intercommunie verbieden. We zullen deze zaak zeker aan de orde stellen in de gezamenlijke werkgroep die Wereldraad en Vaticaan geruime tijd geleden hebben gevormd. Maar dit soort tegenslagen neemt niet weg dat ook de rk kerk oprecht streeft naar zichtbare eenheid onder alle christenen. Dat is wat ons bindt.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden