Voor een effectief buitenlandbeleid moet Den Haag Brussel versterken

Het buitenland maakt steeds meer onderdeel uit van de Nederlandse politiek. Gaza, ebola, IS, MH17, de zoektocht naar een nieuwe eurocommissaris: het kabinet zal bij het schrijven van de Troonrede heel wat inspiratie hebben geput uit gebeurtenissen buiten onze landsgrenzen.

Een contrast met voorgaande jaren. Er werd onder Rutte bezuinigd op defensie, ontwikkelingssamenwerking en de diplomatieke dienst. De premier zelf leek buitenlands beleid vooral te beschouwen als bevorderen van de Nederlandse export.

Een eenzijdige benadering die door de spanningen met Rusland niet meer houdbaar is, meent Steven Blockmans, hoogleraar Europees recht aan de Universiteit van Amsterdam en onderzoeker bij het Brusselse Centre for European Policy Studies. Nederland heeft volgens hem juist baat bij een brede aanpak van problemen in landen die grenzen aan Europa. En dat kan het kabinet het best via Brussel doen, want voor zelfstandig buitenlands beleid is Nederland eigenlijk te klein in de wereld.

Ziet u een toenemende aandacht voor het belang van buitenlandse politiek in Nederland sinds de zomer?

"Ja, maar die beweging was er voor de zomer ook al. Er was al een discussie over de Europese Unie op gang gekomen door het mogelijke referendum over uittreding van Groot- Brittannië.

"Het neergehaalde vliegtuig deze zomer heeft de aandacht wel gekatapulteerd. Buitenlands beleid werd binnenland. Nederland heeft zwaardere sancties tegen Rusland een tijdje tegengehouden om te voorkomen dat de gasrotonde en de fruit- en groente-export te zeer geraakt zouden worden. MH17 heeft tot een omslag geleid in die houding."

Is dat een tijdelijke reactie of een diepere verandering?

"De regering moest natuurlijk iets. Als er zoveel Nederlanders omkomen kun je niet meer gezien worden met een biertje naast Poetin. Tot dan toe was het toch handelsbelangen en Nederlands pragmatisme eerst. Ik denk dat het neerstorten van MH17 een breder besef heeft aangewakkerd: dat die vrij eenzijdige benadering van het bedrijven van buitenlands beleid niet voldoende is, en in een meer omvattende vorm gegoten moet worden."

Over zo'n koerswijziging spreekt bijvoorbeeld minister Timmermans van buitenlandse zaken in het parlement. Maar voor overleg over maatregelen gaat hij dan naar Brussel. Is er nog wel zoiets als Nederlands buitenlands beleid?

"Dat is een lastige vraag. Het EU-buitenlandbeleid wordt vormgegeven op basis van consensus tussen de lidstaten. In negatieve zin kunnen zij maatregelen tegenhouden.

"Maar het is natuurlijk fictie om te geloven dat een kleine lidstaat als Nederland alleen een rol kan spelen op het wereldtoneel. Eigenlijk kunnen ook Duitsland, Groot-Brittannië en Frankrijk het niet alleen af nu.

"Alleen via de EU kunnen lidstaten nog proberen om hun stempel op grote aangelegenheden te drukken. Het Nederlandse buitenlandbeleid is eigenlijk het geven van input aan het Europese beleid. Immers, vrijwel alle belangen van Nederland in het buitenlands beleid zijn ook de belangen van andere lidstaten. Of het nu gaat om piraterij rond Somalië of stabiliteit in Europa."

Is dit besef voldoende doorgedrongen tot de bevolking en beleidsmakers?

"Onder de bevolking blijft het besef achter op de realiteit. Dat is mede te wijten aan nationale bewindslieden. Als er iets via de EU wordt bereikt, dan presenteren zij dat als doorgedrukt door hen, mislukkingen schuiven ze af op Brussel.

"Europees beleid wordt nog steeds vaak verkocht als buitenlands beleid, terwijl het vaak ook binnenlands beleid is. De verschillende nationale bewindslieden zitten in Brussel ook aan tafel als het over hun beleidsterrein gaat.

"Je ziet het ook rond MH17. De acties van Nederland zijn onderdeel van een heel grote puzzel waarin veel andere landen ook aan het werk zijn. Ik vind het moeilijk een goed voorbeeld te noemen van puur Nederlands buitenlands beleid."

Is er niet ook een neiging de luiken dicht te doen? Onlangs pleitte CDA-leider Sybrand Buma voor grotere Europese zelfvoorziening in de landbouw, en VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra wil een strenger Europees buitengrenzenbeleid, anders moeten er weer eigen grenscontroles worden ingevoerd.

"Het idee van Fort Europa. Zo'n reflexmatige reactie is wel te begrijpen, maar het is een zeer eenzijdige en vrij kortzichtige benadering. Het collectief aan lidstaten kan niet blind zijn voor alle problemen die in de nabije regio's spelen. De EU moet dus niet de brug ophalen en zich verschansen, maar naar buiten met een pro-actieve aanpak.

"Lidstaten moeten meer samenwerken om conflicten tegen te gaan. Bijvoorbeeld bij migratie-, energie- en ontwikkelingsbeleid. Of bij het trainen van politie en justitie in andere landen. Zo kan voorkomen worden dat crises zoals we nu om ons heen zien een groter en duurder probleem worden.

"Er lijken nu wel stappen gezet te worden in die richting. Er komt één eurocommissaris voor het nabuurschaps- en toetredingsbeleid. Samen met de Europese dienst voor extern optreden zou er dan voldoende kennis en kunde moeten zijn om voor de landen in de Kaukasus, het Midden-Oosten en Noord-Afrika een individueel pakket aan maatregelen samen te stellen."

De nieuwe Hoge Vertegenwoordiger voor het EU-buitenlandbeleid Federica Mogherini zei bij haar eerste persconferentie dat er naast het Rusland-vraagstuk ook aandacht moet zijn voor Noord-Afrika en Libië. Is er voldoende besef dat ook die problemen iedereen aangaan?

"Ik denk niet dat het een gebrek aan besef is, eerder een gebrek aan solidariteit met lidstaten die het meest onder vuur liggen. Dat zie je met de oostelijke lidstaten als het om Rusland gaat en met de mediterrane landen als het om migratiedruk uit het zuiden gaat.

"Tijdelijke eigen grenscontroles kunnen juridisch gezien, maar lossen het probleem niet op. Italië, Europa en Nederland zouden uiteindelijk meer gebaat zijn bij een sterk Europees migratiebeleid, inclusief natuurlijk buitengrenscontroles. Nederland kijkt het probleem nu weg. De toestroom van mensen naar Nederland is niet te vergelijken met Italië of Spanje, en dat weet de Nederlandse regering ook. De vraag is of je nu bereid bent een duit in het zakje te doen of wacht tot het probleem uit zijn voegen barst en duidelijk is dat gemeenschappelijk optreden nodig is. Europees beleid lijkt vaak pas versterkt te worden als de crisis al uitgebroken is."

Hoe kan ons kabinet bijdragen aan een effectiever Europees buitenlandbeleid?

"Er wordt in de EU nu vaak gezocht naar een verwaterde oplossing waar iedereen mee kan instemmen. Er zou vaker gebruik gemaakt moeten worden van constructieve onthouding, waarbij een of twee lidstaten zich afzijdig kunnen houden. Dit is één keer eerder gebeurd toen Cyprus geen precedent wilde creëren voor zichzelf door de missie in Kosovo te erkennen.

"Hiervoor is een Hoge Vertegenwoordiger nodig die proactiever initiatieven durft te ontwikkelen, mogelijk de lidstaten op een iets agressievere manier tot een gemeenschappelijk standpunt probeert te bewegen.

"De Europese dienst voor extern optreden en de Hoge Vertegenwoordiger moeten de komende jaren een paar serieuze successen boeken. Het is nodig om vanuit Brussel een krachtig buitenlandbeleid te hebben, maar dat moeten lidstaten wel toelaten. Daarvoor is een omslag in denken in de hoofdsteden nodig. Ook in Den Haag."

undefined

Steven Blockmans

De Vlaming Steven Blockmans (1973) studeerde en promoveerde in internationaal recht aan de Universiteit Leiden. Hierna werkte hij als onderzoeker Europees recht aan het Haagse Asser Instituut en adviseerde hij de Albanese overheid over EU-toetreding. Tegenwoordig leidt hij bij de Brusselse denktank Centre for European Policy Studies het onderzoek naar de instituties en het buitenlands beleid van de EU. Daarnaast is hij als hoogleraar recht en bestuur van de Europese externe relaties verbonden aan de Universiteit van Amsterdam.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden