Voor Drees werd zijn PvdA juist te links

Jan Pronk neemt na bijna vijftig jaar afscheid van de PvdA. Hij vindt dat de partij haar beginselen verkwanselt. Ruim veertig jaar geleden zegde een waar partijmonument na 67 jaar zijn lidmaatschap op: Willem Drees.

Interne twisten te over in de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP), waarvan Willem Drees op 1 juli 1904 lid werd. Debatten ging meestal over de leer en de praktische toepassing in de alledaagse politiek. Eind 1908 ontstond discussie over een optreden van SDAP-leider Pieter Jelles Troelstra in de Tweede Kamer. De Tribune, de krant van de marxistische oppositie binnen de SDAP, verweet de voorman dat hij de theorie van het socialisme niet kende. Om het nog wat erger te maken, voegde het medium eraan toe, dat dit misschien ook wat veel gevraagd was voor een 'burgerman', maar dat het wel een vereiste was voor een leider van de arbeidersklasse.

De SDAP kraakte. Ook het jonge SDAP-lid Willem Drees vond de rede deels 'onverdedigbaar'. Hij was niettemin voorstander van het bewaren van de lieve vrede. Eenheid betekende kracht in de strijd. "Ik zou het een ramp vinden als het tot een scheuring kwam", schreef hij in 1908 aan zijn verloofde To.

Toch gebeurde dat. Op een congres in Deventer in februari 1909 royeerde de SDAP de Tribunisten als lid. De verstotenen, onder wie David Wijnkoop en de dichter Herman Gorter, richtte de Sociaal- Democratische Partij (SDP), de voorloper van de latere CPN. Wat Drees betreft kon die nieuwkomer niet hard genoeg worden aangepakt: "Maar het partijbestuur schijnt op het ogenblik wat al te bang te zijn voor openlijke geschillen."

De in Amsterdam geboren Hagenaar was op dat moment stenograaf in dienst van de Staten-Generaal. Een lange loopbaan bij de SDAP en de PvdA, waarin die partij in 1946 opging, maakte van hem een staatsman: Drees was raadslid, wethouder, statenlid, Tweede-Kamerlid, minister en uiteindelijk tien jaar minister-president. Als samenbindende figuur dwong hij bewondering af bij vriend en vijand. Hij kreeg de bijnaam Vadertje Drees en werd zelfs spreekwoordelijk: 65-plussers, die de onder zijn bewind voor elkaar gebokste AOW-uitkering ontvingen, hadden het over 'trekken van Drees'.

Bij zijn afscheid eind jaren vijftig werd Drees benoemd tot 'partijbestuurder voor het leven'. Maar de politicus had onvrede met de koers van de PvdA. Die had steeds minder op met Dreesiaanse zuinigheid en de neiging om de verzorgingsstaat verder op te tuigen. De oud-premier gruwde ook van de machtsgreep van Nieuw Links, een beweging van jongeren binnen de partij, die in zijn ogen stond voor alles waar hij niets van moest hebben: polarisatie, politiek met een hoge mate van effectbejag.

Een aantal PvdA'ers op de rechterflank werd het al te bar. Zij richtten DS'70 op. Onder hen Willem Drees junior, voormalig topambtenaar op Financiën. Hij werd lijsttrekker.

Zijn vader twijfelde nog even. Maar op 24 mei 1971 bedankte hij op 86-jarige leeftijd definitief namens zijn vrouw To en hemzelf: "Na lange innerlijke tweestrijd ben ik ten slotte tot de overtuiging gekomen, dat ik gegeven mijn kijk op de ontwikkeling van de Partij van de Arbeid, niet juist zou handelen door lid te blijven."

Bij Drees en zijn echtgenote bleef het afscheid schuren. De partij ondervond nauwelijks schade van het vertrek van 'de wethouder van Nederland'. De meest jonge PvdA'ers, bevlogen en ongedurig als ze waren, vonden Drees een fossiel uit vervlogen tijden. Hij was de man van de door hen verfoeide compromissenpolitiek. De dertiger Jan Pronk viel zijn partijleider Den Uyl zelfs aan toen die in 1973 de 68-jarige Jaap Burger aanwees als formateur. "Hoe kun je dat nu doen? Burger is een man van het verleden, die begrijpt niks van deze tijd."

Burger slaagde. Den Uyl werd premier van het progressiefste kabinet ooit, Pronk de ideologisch gedreven minister voor ontwikkelingssamenwerking. Drees, hoogbejaard, slechthorend en slechtziend, was een kritisch commentator aan de zijlijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden