Voor de tweede keer onthoofd

De vliegramp in Smolensk heeft in Polen voor een politieke aardverschuiving gezorgd. Binnen tien weken moeten er presidentsverkiezingen worden gehouden, terwijl een groot deel van de politieke elite is verdwenen. Voor rechts én links biedt de tragedie wel een nieuwe start.

De Zygmuntklok luidt op de Wawelburcht. Mensen leggen massaal bloemen. Er worden kaarsen aangestoken bij portretten die iedere Pool kent: president Kaczynski, ministers, parlementariërs, maar ook Anna Walentynowicz, de legendarische vrouw die aan de wieg stond van Solidarnosc. Vlaggen halfstok, of voorzien van een zwarte wimpel. Het zijn beelden als vijf jaar geleden, toen de Polen massaal rouwden om het verscheiden van ’hun’ paus. Net als toen smelten de dagelijkse ruzies en politieke tegenstellingen ook dit keer als de sneeuw door de lentezon.

Toen het vliegtuig met president Kaczynski en 95 andere bekende en minder bekende persoonlijkheden te pletter stortte, was het volgens de liturgische kalender precies vijf jaar geleden dat Johannes Paulus II zijn laatste adem uitblies. „Een fatum dat zich moest voltrekken”, zegt Halina Dabacz alsof het de meest vanzelfsprekende zaak ter wereld is. Ze is gepensioneerd en steekt een kaars aan bij het kruis op de plaats waar Johannes Paulus II zijn eerste mis als paus in zijn vaderland opdroeg, niet ver van het presidentiële paleis. Ze komt hier ieder jaar om de sterfdag van de paus te herdenken.

Het is alsof de Polen opnieuw getuige zijn van een symbolische lotsbestemming. „Dit is een teken van de voorzienigheid. We zijn verbonden door het drama. Opdat we het dit keer langer zullen onthouden”, verklaarde oud-premier Jerzy Buzek, voorzitter van het Europarlement, refererend aan de rouw van vijf jaar geleden. Wat in ieder geval zal worden onthouden is de naam van president Kaczynski.

Die was volgens alle peilingen gedoemd dit jaar roemloos te verdwijnen na een verloren strijd om herverkiezing. Door het tragische ongeluk zal zijn naam voor altijd verbonden blijven aan Katyn, de plek waar in 1940 een groot deel van de 22.000 Poolse krijgsgevangen officieren werd vermoord door de NKVD, de geheime dienst van de Sovjet-Unie.

Katyn en de opstand van Warschau waren voor de nationalistisch-katholieke Kaczynski pijlers onder zijn polityka historyczna, geschiedspolitiek, die nieuwe generaties Polen vertrouwd moest maken met de offers die werden gebracht voor een vrij en onafhankelijk Polen. De misdaad in Katyn was gedurende het communisme taboe, maar groeide juist daardoor uit tot symbool voor de onderdrukking van de Poolse vrijheid.

Kaczynski zag het als een van zijn belangrijkste opgaven de opstand van Warschau en de moorden in Katyn internationaal meer bekendheid te geven. Hij liet een museum voor de opstand achter en stierf op weg naar Katyn.

„In Katyn probeerden ze ons volk te onthoofden. En nu is daar opnieuw onze elite omgekomen”, aldus oud-president Lech Walesa in een reactie. Zijn opvolger en tevens oud-president, Aleksander Kwasniewski, vatte het als volgt samen: „Dit is een vreselijke symboliek. Daar waar de Poolse elite voor de oorlog werd vermoord, is opnieuw een groot deel van de Poolse politieke elite omgekomen. Dat vervloekte Katyn.”

De verheven sfeer van nationale eenheid staat in schril contrast met het spelletje landjepik dat aan de herdenking van 70 jaar Katyn vooraf ging. De officiële plechtigheid vond vorige week woensdag plaats. De Poolse premier Donald Tusk herdacht toen samen met zijn Russische ambtsgenoot Vladimir Poetin de slachtoffers van het stalinisme.

Het feit dat oud-KGB-agent Poetin in Katyn afstand nam van de sovjetterreur werd in Europa breed uitgemeten als een prelude op een mogelijke dooi in de relatie tussen Warschau en Moskou, die zwaar is belast door het verleden.

Gegeven het symbolische belang van Katyn, kon Kaczynski niet lijdzaam toezien hoe premier Tusk, zijn belangrijkste politieke rivaal, de show zou stelen. Ook hij moest naar Katyn. Net als eerder bij EU-toppen en andere internationale bijeenkomsten, ontspon zich een ruzie over wie, wanneer en hoe Katyn zou herdenken. De Russen hielden de Poolse president lang aan het lijntje, maar uiteindelijk kregen de president en zijn gevolg hun eigen Katyn-herdenking. Door een speling van het lot bleek de president naar zijn eigen herdenking te vliegen.

Diezelfde speling van het lot zorgde ervoor dat Tusk en Poetin zaterdag elkaar opnieuw bij Katyn ontmoetten. Voortaan zal Katyn niet alleen meer symbool staan voor de moordpartij in 1940, maar ook voor een ramp die beide landen een stapje nader tot elkaar bracht. Het Poolse ongeluk met een Russisch vliegtuig riep in Rusland een gevoel van solidariteit op. „Dit is niet alleen een tragedie voor Polen, maar ook voor ons”, aldus Poetin. De Russische president Medvedev was het eerste buitenlandse staatshoofd dat zijn medeleven betuigde. Een grillige speling van het lot maakte dat Kaczynski, die met zijn nationalistische retoriek het beeld van ’erfvijand’ Rusland levend hield, met zijn dood de toenadering heeft versneld.

De bres naar Rusland is niet de enige nieuwe opening die de ramp heeft geslagen. Het ongeluk heeft in Polen zelf voor een politieke aardverschuiving gezorgd. Binnen tien weken moeten presidentsverkiezingen worden gehouden, terwijl een groot deel van de politieke elite is verdwenen. „De bloem van ons politieke en maatschappelijke leven is omgekomen”, aldus aartsbisschop Kazimierz Nycz. Dat geldt vooral voor Recht en Rechtvaardigheid, de partij van de tweelingbroers Kaczynski. Een groot gedeelte van de partijtop kwam om bij de ramp. Het kan het einde betekenen van de grootste oppositiepartij, maar ook het omgekeerde is mogelijk.

De Poolse politiek zit al jarenlang muurvast in de tegenstelling tussen twee rechtse partijen: het Burgerplatform van premier Tusk en Recht en Rechtvaardigheid (PiS) van de Kaczynski’s, de eerste een stuk liberaler, de tweede een stuk populistischer. De Kaczynski’s kunnen steevast rekenen op de sympathie van ongeveer een kwart van de Polen, maar even steevast op de antipathie van de rest. Genoeg om de grootste oppositiepartij te zijn, maar te weinig om opnieuw te regeren, of een tweede ambtstermijn voor Kaczynski veilig te stellen.

Met een nieuwe kandidaat en de gevoelens van medeleven die de tragische dood van de president oproept, kunnen de kansen keren. Alle ogen zijn gericht op Jaroslaw Kaczynski, de tweelingbroer van de president. De relatie tussen de beide broers was meer dan innig. De presidentsverkiezingen komen onverwacht snel. Komt hij de klap zo snel te boven? En waar vindt hij een geschikte kandidaat, nu de belangrijkste politici van zijn partij niet meer leven?

Ook voor links biedt de tragedie een nieuwe start. De linkse presidentskandidaat, vicevoorzitter van het parlement Jerzy Szmajdzinski, kwam om bij de ramp. Aan de zijlijn, links van het politieke speelveld, staan enkele namen die een kans zouden maken. Temeer daar de gedoodverfde winnaar van de verkiezingen, premier Donald Tusk, in februari aangaf liever premier te blijven. In zijn plaats schoof regeringspartij Burgerplatform Bronislaw Komorowski naar voren.

Diezelfde Komorowski heeft zaterdag als voorzitter van het parlement alle bevoegdheden van de president overgenomen. Met drie petten op – parlementsvoorzitter, waarnemend president en presidentskandidaat – moet hij in luttele weken tijd de functies opvullen die de ramp heeft opengelaten. De gouverneur van de centrale bank, de directeur van het instituut voor nationale herinnering en de nationale ombudsman, waren alle drie medestanders van de Kaczynski’s. Tusks partij kan deze bolwerken innemen, maar haalt zich veel kritiek op de hals als de benoemingen te opzichtig in haar eigen straatje passen. De regering zal bovendien de komende tijd tekst en uitleg moeten geven over haar besluit door te vliegen in oude Toepoljevs.

Vooralsnog klinken vooral oproepen tot nationale eenheid en hoop op verzoening, op straat, maar ook in de televisiestudio’s, waar politici hun opwachting maken. De ervaring van vijf jaar geleden leert echter dat het gevoel van eenheid wegebt en dat zal nu waarschijnlijk nog sneller gaan dan toen.

Alle symboliek ten spijt valt de nagedachtenis aan een omstreden president niet te vergelijken met die van de Poolse paus.

Duitse militairen openen in april 1943 bij Katyn de massagraven, waarin de lichamen van 22.000 Poolse officieren, vermoord door de Russen, liggen. (Trouw)Beeld AFP
Bij het herinneringscentrum in Katyn zijn alle namen van de omgekomen Poolse officieren aangebracht. (Trouw)Beeld REUTERS
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden