Review

Voor de Javanen was Karel Holle een van hen

Sinds Hella Haases boek 'Heren van de thee' weet lezend Nederland een beetje wat die vreemde kleine elite destijds op West-Java dreef om, tegenslag na tegenslag incasserend, toch door te gaan met het planten en oogsten van thee. In haar verhaal wordt zijdelings ook de figuur genoemd van Karel Holle (1829-1896), een legendarische man, die in feite zoveel meer was dan theeplanter alleen. Aan zijn leven wijdde Tom van den Berge, taalkundige aan de universiteit van Leiden een boeiende en prachtig geschreven biografie.

Het leven van Holle was dan ook een explosie van gedrevenheid, visionaire inzichten en veel liefde voor de 'gewone Javaan', waarover je moeilijk anders dan begeesterd kan schrijven. Karel Holle, de autodidact, was in feite de eerste Indische landbouwvoorlichter, de eerste milieu-activist, de eerste onderwijskundige gericht op leerstof voor de ongeletterde, maar ook een van de weinigen die in zijn tijd voortdurend waarschuwde voor de opkomst van het islam-fanatisme, dat rond 1850 de kop opstak. Voor de gewone man van West-Java was hij 'Said Mohamed ben Holle', want hij kende de islam als geen andere blanke, sprak Soendanees alsof hij nooit anders gedaan had, en trad de gewone boer altijd tegemoet zonder enige vertoon van blanke suprematie.

Hij was eigenlijk 'een van hen', en dat betekende dat de Nederlandse koloniale elite hem maar knap 'verinlandst' vond. Omdat hij daardoor een van de best geïnformeerde blanke planters van West-Java was, werd hij door het Indische gouvernement aangesteld als 'Adviseur honorair voor inlandse zaken', en waren zijn adviezen aan de regering praktisch altijd doorslaggevend bij de invoering van bestuurlijke maatregelen. Het is eigenlijk heel bijzonder hoe een door en door autocratische koloniale regering zijn ideeën zo trouw heeft opgevolgd en hem bij conflicten met andersdenkenden zo vaak heeft verdedigd. Want 'lastig' was een figuur als Karel Holle natuurlijk wel voor de gevestigde orde in Buitenzorg.

Het rijke leven van Holle wordt onder drie noemers behandeld: zijn bemoeienissen met de landbouw onder de kop 'Thee, rijst en vriendschap', zijn activiteiten op taalgebied (Holle ontwierp onder meer een taaltabel met maar liefst 198 Indonesische taalsystemen) onder de noemer 'Onderwijs, wetenschap en taal' en het geheel wordt besloten met een gedeelte dat heet 'Politiek, Islam en fanatisme'.

Een uiterst actueel slot, want rond 1850 beginnen ook furdamentalistische moslims op te spelen, en worden allerlei fanatieke sekten opgericht die de vestiging voorstaan van een groot islamitisch Soendanees rijk rond de stad Bandung, waarbij de Hollanders zouden worden 'weggevaagd of verdelgd'. De visie van Holle op die ontwikkeling is nog steeds bijzonder te noemen, en zeker voor die tijd. De krant van journalist/schrijver P.A. Daum werd destijds verboden omdat hij de inzichten van Holle over het opkomende panislamisme onderschreef.

Van den Berge heeft van dat in alle opzichten uitbundige leven een buitengewoon boeiende biografie gemaakt, overladen met feiten, meningen en karakteristieken, al komen we over het persoonlljke leven van Holle vrijwel niets te weten. Volgens de auteur een gevolg van het feit dat Holle zijn persoonlijke leven sterk afschermde voor de buitenwacht. Het zij zo, de rest van dat leven biedt genoeg leesgenot.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden