Voor de commercie is De Idioot een leuk varkentje

'Ech, ech, ech'. Collega's krijten sinds enkele dagen bij binnenkomst op de redactie vrolijk de lapidaire ontboezeming die Vova, de Idioot van laag tot hoog laat horen in de opera 'Het leven met een idioot' van het duo Victor Jerofejew (tekst) en Alfred Schnittke (muziek).

In drommen wilde men er heen na de vele voorpublicaties en de enthousiaste recensies. En hoor: het stuk is ingeslagen zoals zelden een eigentijdse opera, niet alleen bij mijn collega's, maar bij het grootste deel van de bezoekers aan de produktie van De Nederlandse Opera in het Muziektheater.

Ook het buitenland stroomde en stroomt toe. Bij de premiere vorige week maandag reikte de persdienst van de Opera zo'n tweehonderd perskaarten uit aan journalisten/muziekcritici van over gans de aardbol; zelfs de vijf grootste kranten van Japan lieten de wereldpremiere verslaan. Uit Rusland reisde alleen een tv-ploeg naar Amsterdam die op de generale opnames maakte, maar of die al uitgezonden zijn, daar had de persdienst geen zicht op.

"Ik denk dat deze opera als schokkend door het Russische publiek zou worden ervaren," tekende de International Herald Tribune op uit de mond van de schrijver van novelle en libretto, Viktor Jerofejew. Dat mag dan gelden voor de tekst, waarin de seksuele handelingen waaraan Vova eerst de Vrouw en later de Ik onderwerpt, even ruig als bloemrijk worden verteld en door Schnittke effectief in hoge hijgklanken zijn vastgelegd.

Maar getoond wordt er niets. Er wordt verteld dat Vova, die door zijn masker en schmink als twee druppels water lijkt op Wladimir (roepnaam Vova) Iljitsj Lenin, in de kamer poept en de ijskast bewatert. Wel wordt met amateuristische ijver in beeld gebracht dat Vova boeken (echte literatuur, westerse literatuur: Proust!) verscheurt en zich volvreet aan worst en kaas.

Zo gauw echter de seks er aan te pas komt, hetero en homo, worden de gordijntjes voor het slaapkamerdeel in het Sowjetburgermanswoninkje met een ruk dichtgeschoven. De regie van Boris Pokrowski, een theatrale held in Moskou, is van een verfrissend conservatisme en straalt degelijk vakmanschap uit. Met een westers regisseur uit avant-garde kringen was het een grote blote-pikken-en-billenshow geworden.

Om een zo duidelijk als Lenin uitziende en bewegende Vova had het Russische publiek mogelijk ook minder hard gelachen dan het Nederlandse en Westeuropese publiek dezer dagen in Amsterdam doet. Het is een opmerking die verschillende buitenlandse critici maken: deze wereldpremiere had in Moskou moeten plaatsvinden. De Hannoversche Allgemeine Zeitung omschrijft het Muziektheater overigens als 'een enclave van de Russische geest', terwijl Die Welt Schnittke, Jerofejew, dirigent Rostropowitsj, Prokowski en decorontwerper Kabakow, 'het nu weer machtige hoopje' noemt, de benaming die eind vorige eeuw in Rusland aan een groep invloedrijke componisten werd gegeven. Dat lijkt mij echter wishful thinking.

Vooralsnog ligt de toekomst van De Idioot in ieder geval in het Westen. Daar laten de recensies geen twijfel over bestaan. De critici loven de groteske sfeer van het verhaal en niemand verzuimt om de hele geschiedenis van idioten in Russische opera's en romans van stal te halen.

De Engelse pers is terughoudender over de muziek. 'De partituur lijdt onder een tekort aan creatieve energie en wordt dunner en dunner naar het einde toe' (The Guardian); 'muzikale onevenwichtigheid' (The Independent). De continentale pers is positiever: 'goed klinkend' (Hannover); zij 'brult en fluistert, pakt je vast en laat niet meer los; zij weent in zuiver es-moll en klinkt honend als het jagerskoor in Wozzeck (Rheinische Post); 'zelfs al schraap je er de hele boodschap af, al laat je al je musicologische bedenkingen onuitgepakt, je beleeft enkele uren van het zuiverste muzikaal genot' (De Standaard).

De critici putten zich uit in het noemen van composities of muziekstijlen waarmee Schnittke zijn creativiteit voedde. Alsof de componist een muzikale rebus had opgegeven, zo zijn de recensies gevuld met oplossingen. Wat dat betreft mag Frieda Verdonk van de Brusselse krant De Standaard de eerste prijs krijgen. Zij identificeert zelfs de vijf stappen voor- en achterwaarts die Vova doet als uitbeelding van de vijfjarenplannen die Lenin en zijn opvolgers introduceerden.

De commercie heeft het succes van de Idioot ook geroken. Of we maar wilden deelnemen aan een boottocht met de schrijver, zo noodde ons uitgever Arena van de Nederlandse vertaling van Jerofejews verhalenbundel 'Anna's lichaam'.

Daarin is de novelle 'Het leven met een idioot' opgenomen. Een speciale strook om de kaft maakt de aspirant-koper er opmerkzaam op. De vertellende stijl die het opera-libretto kenmerkt, vindt in dit 28 pagina's tellende verhaal zijn oorsprong. De vergelijkingen ogen op schrift zo mogelijk nog meer bizar dan zij in de enscenering worden uitgebeeld.

Jerofejew jongleert met taal, zo blijkt uit de andere verhalen in de bundel; hij gebruikt graag krachtige en onparlementaire woorden. Het is heel begrijpelijk dat Alfred Schnittke bij het luisteren naar de voorlezing van de Idioot hier een congeniale geest herkende. Want Schnittke's muziektaal is in dit theaterstuk even speels, plat, demagogisch als menselijk.

Puur amusement, schreef ik in mijn eigen recensie; een tweede bezoek sterkte mij in die mening. Het westers avant-gardisme had zulke lichtvoetigheid niet weten op te brengen over een zo loodzwaar thema als de verloedering van een maatschappij door een ideologie. Schnittke schreef felle, getuigende muziek die verre van braaf is; vergelijk dit werk eens met de bijkans zoetsappige klankwereld die John Adams creeerde voor zijn opera 'Nixon in China'.

De vraag doemt wel op of deze muziek het ook doet zonder het bijbehorende theater. De commercie gooit een hengeltje uit: platenlabel Sony heeft na de premiere microfoons neergehangen om alle uitvoeringen vast te leggen. Beluisterd wordt of de opnames zodanig van kwaliteit zijn dat een live-uitgave de Idioot wereldberoemd kan maken.

Dan wordt Vova helemaal een leuk varkentje, dat mij soms, door zijn koddige bewegingen, guitige houdingen en hartveroverend 'Ech, ech' gezang voor zich innam. Dat-ie een woest zwijn was, waar de Sowjet-Unie gedurende tachtig jaar door werd omgewroet en kaalgevreten, dat is stof voor krant en tv. Schnittke en Jerofejew bieden ons de vermakelijke moraliteit daarover. Voor de voorstellingen op 28 en 30 april zijn nog wat plaatsen beschikbaar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden