Review

Voor dagdromers en nachtbrakers

Arctische sirene, techno-elfje: etiketten te over om de vele facetten van multi-talent Björk Gudmundsdóttir te benoemen. Met haar Pippi Langkous-branie bezet de IJslandse zangeres (1965) al ruim tien jaar een unieke plek in de popwereld. Manke aanduiding voor een geluidskunstenares die de pop-grenzen ver oprekt en laat reiken tot over de randen van avantgarde en electronica. Probeert Madonna hardnekkig van zichzelf een levend kunstwerk te maken, Björk ís het al van nature. Beiden laten zich assisteren door de smaakmakers uit de digitale beeld- en klankcultuur, maar Björk is telkens in staat om 'natuur & techniek' tot een eeneiïge tweeling te smeden.

Na de IJslandse bands KUKL en Sugarcubes (1983-1992) wist ze de Britse studiotovenaar Nellee Hooper te strikken voor haar solo-debuut 'Debut' (1993). Op volgende albums schakelde ze ondermeer Goldy en Underworld in. Ook op haar nieuwste plaat 'Vespertine' figureren visionaire geluidsarchitecten als Matthew Herbert en Matmos, gevisualiseerd in hoes en clip door Inez van Lamsweerde & Vinoodh Matadin. Tegenover hun met speciale software opgewekte image- en soundscapes plaatst Björk het akoestisch getokkel van harpen en het getinkel van speeldozen. Trait d'union is altijd haar grootste troef: die zingzeggende stem vol trillende lucht, duizelingwekkende beweging en diepste emotie. Grote uithalen, ijle fluisteringen: weerbarstig als gletscherijs, veerkrachtig als toendragras. Daarmee troont Björk je mee naar een universum waar uitsluitend háar wetten gelden. Dit keer niet vol danslustige beats en werelds vertier. Nee, het album is bedoeld als een vesper, een avondgebed dat toegang verschaft tot een geheime tuin ('Hidden place') waar het Noorderlicht ('Aurora'-boreális) schijnt. 'Vespertine' betekent dan ook zoiets als een natuurverschijnsel dat zich 's nachts openbaart. In interviews benadrukt Björk dat de plaat een reactie is op de hectische jaren rond Von Trier's film 'Dancer in the dark' waarin ze de hoofdrol vervulde.

Zodoende klinkt 'Vespertine' allesbehalve uitgelaten, eerder intiem met thema's als huiselijkheid ('Cocoon') en het genot van een nieuwe liefde ('Unison'). Maar schijn bedriegt. De titel van Willem Frederik Hermans' arctische roman 'Nooit meer slapen' was evenzeer van toepassing geweest, want de plaat laat zich als een broeierig verhaal beluisteren. Een hedendaagse Edda-sage over vertrek en een ongewisse wederkeer. De vrije geluiden waarmee Björk zich omringt roepen echos op van Terry Riley, The Soft Machine, Scanner en soms Mike Oldfield. Je kunt 'Vesperinte' ook lezen als een dramatische opera op huiskamerformaat. Alleen al de manier waarop ze ongeneerd het cliché 'Ik houd van hem' uitkrijt ('Pagan poetry') is van een ijselijke schoonheid. Met accent en bibberstem wordt dat 'Ai laf vim', ondertussen herhaalt een koor venijnig de tekst waarna een cirkelzaag het slotaccoord uitdeelt. Die paradoxale combinatie van esoterische verfijning en wellustige waanzin maakt Björk tot een absolute stijlvernieuwer. Ze komt dan ook voort uit de Noordatlantische traditie, die de laatste 20 jaar terrein wint. Met Mari Boine (Samiland), Lena Willemark (Noorwegen), Enya (Ierland) en- iets verder terug- Elizabeth Fraser (Schotland) deelt ze een betoverende zangtechniek welke regelrecht terugvoert op de liedjes van hun grootmoeders. Panoramische stemmen zijn het, vol ruimte en directe emotie, die de overzijde van het zilte Noordatlantische continent willen bereiken. De Franse producer Hector Zazou was de eerste die deze vocale schatkamer op waarde schatte. Zijn 'Songs from the cold seas' (Columbia-COL-477.585-2), waarop ondermeer Björk een IJslands volksliedje zingt, vat die essentie pakkend samen. Het is deze 'Noorderlichte muziek' vol weemoed en mystiek waarvan 'Vespertine' is doortrokken: wakkere muziek voor dagdromers én nachtbrakers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden