Review

Voor Beatrix Potter begon kunst met kopiëren

Wat was het geheim van Beatrix Potter (1866-1943), de geestelijke moeder van 'Pieter Konijn', dat haar aquarellen en pentekeningen na bijna een eeuw nog altijd sprankelend fris ogen? Het verschijnen, deze week, van een vierhonderd pagina's dikke prachtuitgave met al haar kinderverhalen, waaronder een aantal die niet eerder in het Nederlands vertaald is, roept deze vraag opnieuw op.

Haar kracht is voor een deel geweest dat ze nooit zoetsappig of sentimenteel werd, en nauwelijks moralistisch. Het kan er ruig aan toe gaan in haar verhalen (hoewel het altijd goed afloopt). Niet alleen bij Pieter Konijn (1902), die uit snoepen gaat in de groentetuin van meneer Verhoef, en dan moet vluchten omdat de baas hem op de hielen zit met een hark. Ook 'Het verhaal van Ronald Rat' (1908) is weinig zachtzinnig: twee ratten vangen een jong katje, binden hem vast en overleggen hoe ze hem het lekkerst kunnen braden. Ze bestrooien hem met kruiden, wikkelen hem in deeg en rollen met de deegroller over hem heen. Op het nippertje komt de boerderijhond de ratten verjagen. In 'Jozefien Kwebbeleend' (1908) worden alle eieren van de naïeve eend opgeschrokt, en in 'Heer Vos' (1912) worden de kleintjes van Benjamin Wollepluis ternauwernood uit de oven van de sluwe vos gered. Bij het verschijnen van 'Heer Vos' zei Beatrix Potter expliciet dat ze er genoeg van had om 'brave boeken over aardige luitjes' te schrijven.

Ook wat haar stijl betreft werd Beatrix Potter niet zoetig. Daarvoor observeerde ze te zorgvuldig en te nuchter. Vanaf haar vroegste jeugd was ze gek op dieren, niet knuffelgek, maar echt geïnteresseerd. Met haar broer hield ze een complete dierentuin op de derde verdieping van het grote Londense huis van hun ouders. De dieren werden gefokt, opgemeten, bestudeerd en vlijtig nagetekend. Als ze doodgingen werden ze soms gekookt om de skeletjes te kunnen bestuderen. Tijdens zomervakanties legde Beatrix in de loop der jaren '90 een uitgebreide collectie aquarellen van paddestoelen aan, die in de jaren '50 van deze eeuw in een wetenschappelijke uitgave gepubliceerd werden. Eind vorige eeuw echter kreeg ze met haar onderzoek - ze ontdekte een methode om paddestoelensporen te kweken - geen poot aan de grond bij het wetenschappelijk establishment: vrouwen werden niet toegelaten tot de Londense Linnaean Society...!

Beatrix Potter had niet alleen wetenschappelijke belangstelling, maar ook artistieke. Ze werd beïnvloed door negentiende-eeuwse illustratoren als Walter Crane en Randolph Caldecott en vond Turner de grootste landschapsschilder die ooit geleefd had. Toch begon kunst maken voor haar met kopiëren: I can't invent, I only copy (“Zelf bedenken kan ik niet, ik kopieer alleen”) zei ze, wel erg bescheiden. Vandaar dat de fotografie, toen nog beoefend als de volmaakte kopieerkunst, haar mateloos boeide. Maar die fotografie hielp haar soms ook van de regen in de drup: omdat ze de menselijke anatomie minder goed bestudeerd had als die van dieren fotografeerde ze mensen en tekende daarna de foto's na. Dat leverde vaak stijve, popperige mensfiguren op, alsof ze in een bevroren houding vastgelegd zijn. Toch onderwierp ze zich over het algemeen niet aan de fotografie, maar reageerde daar juist op, door precies datgene te tekenen wat de fotografie nooit zou kunnen: realistische dieren in onrealistische, fantasievolle houdingen en situaties.

Concessies

Mochten Engelse vrouwen zich rond de eeuwwisseling nog niet aan wetenschap wijden, zich voor kinderen inzetten mochten ze traditiegetrouw wél. Wie weet is dat voor Beatrix Potter mede een reden geweest om haar tekentalent op kinderen te richten. Maar haar exacte observatievermogen nam ze mee en dat heeft haar ongetwijfeld behoed voor valse romantiek. Toch heeft ze in dat opzicht wel concessies moeten doen aan haar uitgever, Frederick Warne en zonen. Zo moest de vrouw van meneer Verhoef uit 'Pieter Konijn' (1902) vriendelijker getekend worden: het plaatje zou kinderen kunnen afschrikken. Beatrix maakte een aan de smaak van de uitgever aangepaste mevrouw Verhoef, maar liet de omstreden tekening bij de vijfde druk in 1909 maar helemaal weg. Ook wilde Warne schutbladen met krullen en frutsels; voor Beatrix hoefde dat niet zo, maar zachtjes sputterend zwichtte ze voor de druk van de uitgever. En zo komt het dat ook in de zojuist verschenen verzamelband krullen - in goud nog wel - de omslag versieren. De Nederlandse vertaalster van 'Pieter Konijn', Heleen Kernkamp-Biegel, versterkte de softe benadering nog, met verkleinwoordjes waar die in het Engels niet staan. En waar in de Engelse uitgave over het lot van Pieters vader in de groentetuin van Mr. McGregor (Meneer Verhoef) onomwonden staat: He was put in a pie by Mrs. McGregor (“Mevrouw Verhoef stopte hem in een pastei”), maakte zij ervan: Daar is vader een ongeluk overkomen en we hebben hem nooit meer teruggezien.

De verzamelbundel neemt deze onjuiste vertaling over. Het is echter detailkritiek op een prachtige, chronologisch geordende bundel, met per verhaal een toelichting. Voor kinderen is het plezierige dat verschillende personages regelmatig terugkomen. Van het niet eerder vertaalde werk verwijst het langere verhaal 'Varkentje Robinson' uit 1930 op grappige wijze naar 'Robinson Crusoë', maar de illustraties hierbij, vooral in zwart-wit, halen het niet bij het werk uit haar hoogtijdagen (1901-1912). Van het niet eerder uitgegeven werk zijn vooral twee reeksen vroege prenten uit 1890 fraai, toen Beatrix Potter nog met die fotografische precisie inclusief schaduwwerking schilderde, waarvan ze zich later zou vrijmaken naar een lossere, zwieriger stijl. En als geheel geeft het boek een schitterend overzicht over haar werk voor kinderen.

'Alle verhalen van Beatrix Potter', Ploegsma, vert. Marjo Keizer, Heleen Kernkamp-Biegel en Ank van Wijngaarden, Ploegsma, 400 p, 95,-, vanaf 4 jaar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden