Voltaire en de islam

Voltaire is de bekendste filosoof van de Franse Verlichting. Hij streed voor tolerantie voor andersdenkenden in een tijd waarin het christendom heerste. Zijn geschriften tonen zijn genadeloze spot jegens de katholieke kerk als instituut en jegens de christelijke dogma's. De vraag is nu, na 11 september: heeft de islam een Voltaire nodig? Waar blijft de bijtende kritiek op de islam, waar de spot? Of heeft Voltaire ongelijk? Heeft de Verlichting kritiek nodig? Of moet Voltaire's kritiek zich richten op de Westerse cultuur? Uitgeverij Van Gennep, dagblad Trouw en De Balie hadden, afgelopen dinsdag in Amsterdam, een scala van denkers, dichters en vagebonden uitgenodigd om het 'Filosofisch woordenboek' van Voltaire uit 1776 te lezen en om een nieuw hoofdstuk te presenteren voor een filosofisch woordenboek van deze tijd.

De politieke islam streeft net als het communisme en fascisme naar totale controle. Wat beoogt deze controle? Een beheersbaar heden. Totalitaire regimes laten het verleden en de toekomst van een land steeds hand in hand marcheren. Waar marcheren zij? In de arena van het heden.

De politieke islam vertegenwoordigt alles: het begin en het einde der tijden. Vanwege deze vertegenwoordigende missie spreekt de politieke islam altijd in naam van. Khomeini zei ooit: onze politiek is onze religie en onze religie is onze politiek.

De islam is een monotheïstische religie. In Arabië gaf Mohammed een historisch voorbeeld van civilisatie, waarbij de onderwerping aan de stad (Medina) centraal stond. Daarna kwamen oorlogen, vrede, verlichting en, ten slotte, verduistering. De huidige conditie van bijna elk islamitisch land valt aan te duiden als verduistering.

Islam, christendom en jodendom kunnen alledrie gebruikt worden voor de herschepping van de werkelijkheid. Daarbij wordt de werkelijkheid gezien als geheel, als totaliteit. Dat kan alleen wanneer men over het absolute lichtpunt beschikt waarin alle waarheden en werkelijkheden één geheel worden.

De Grieken en de Arabieren kenden veelgoderij, vele lichtpunten van waaruit de werkelijkheid geïnterpreteerd kan worden. Met de komst van de monotheïstische religies werd de voorwaarde geschapen voor het latere ontstaan van de totalitaire ideologieën en regimes. Meestal wordt gedacht dat de communisten en fascisten atheïsten waren. Maar dit atheïsme stond in dezelfde verhouding tot de wereld als zijn monotheïstische voorgangers, namelijk een vaste absolute waarheid van waaruit het geheel van het bestaan overzichtelijk en reconstrueerbaar is. Wie niet over die absolute grondslag beschikt, kan nooit tot één geheel komen.

We moeten niet vergeten dat de Arabieren er bij het begin van de islam echt moeite mee hadden dat Mohammed alle goden wilde vernietigen om in plaats daarvan één God neer te zetten. Zo ook hadden de joden moeite met de ene God van Mozes. 'De ene God is veel te streng', dachten deze mensen. Wat houdt de ene God, het ene lichtpunt in? Het Goede. Wat is het Goede? Slechts degene die de ene God claimt kan vertellen wat het Goede is. Begrippen als het goede, God en zelfs de rede zijn niet autonoom, maar altijd afhankelijk van de uitleg van iemand.

Luther heeft ooit de rede een hoer genoemd, omdat die zich kan laten prostitueren. De rede kan immers ook gebruikt worden voor de fundering van moord en wreedheid. Zo kan ook God geprostitueerd worden. Iedereen kan Hem voor zijn karretje spannen. De politieke Allah herinnert ons in deze dagen van moord en wreedheid aan dit prostituerende karakter van religies en goden.

Voltaire, een wegbereider van de Verlichting, heeft getracht de werking van de Prostituée te schetsen in verschillende samenlevingen die onder religieuze heerschappij leefden. In 'Candide of het optimisme' beschrijft hij genadeloos de wreedheid van christelijke, joodse en ook islamitische tradities. De hoofdrolspeler Candide is nergens veilig.

Als Voltaire nu geleefd zou hebben, dan zou hij met verbijstering kennis hebben genomen van uitspraken over de joods-christelijke herkomst van democratie en mensenrechten. De wereld van Candide kende immers geen democratie en evenmin mensenrechten. De cultuur van democratie en mensenrechten werd pas bij de Franse revolutie afgekondigd. Met de onthoofding van Lodewijk XVI werd óók het mystieke lichaam van macht onthoofd. De plaats van de macht werd leeg verklaard: er is geen absolute grond voor macht en er is geen absoluut lichtpunt van waaruit de werkelijkheid als totaliteit waargenomen kan worden. Democratie impliceert het ontnemen van de ultieme grond aan macht, recht en weten.

De Oriënt - de islamitische wereld - staat aan de vooravond van een dergelijke Verlichting. Daarbij gaat het niet om de modernisering van de islamitische theologie, maar om de verwijdering van de islamitische theologie uit de macht. De cultuur van democratie en mensenrechten impliceert dat de plaats van de macht leeg blijft en niet bezet mag worden door ideologie of theologie.

Voltaire en andere verlichtingsdenkers wilden niet alleen de mensen, maar ook de goden onderwerpen aan een maatschappelijk verdrag, aan de grondwet. De vrijheid van godsdienst in de democratische constituties geeft de goden en religies een grondwettelijke basis: ze zijn toegestaan als ze de grondwet niet bedreigen. Zodoende hebben de democratieën gaandeweg de ongrondwettelijke goden uitgeroeid. De politieke Allah is één van de nog resterende ongrondwettelijke goden.

De vraag of de islam deze secularisatie van de macht uit kan voeren, is vanuit het perspectief van Voltaire verkeerd. Je vraagt een leeuw ook niet om het vegetarisme in te voeren. Overigens is deze vraag ook nooit aan het christendom gesteld; de Verlichting was geen vraag maar een daad. Ze kwamen met een Guillotine aan en niet met een verzoekschrift.

De vraag moet zijn of de Oriënt kan voorkomen dat deze Guillotine tot een staatsterreur verwordt in de trant van de Franse Revolutie? In hoeverre kan de Oriënt de politieke islam - die een misdadige beweging is - humaan behandelen? Wat moet de Oriënt beginnen met Allah?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden