Voltaire en de islam

Voltaire is de bekendste filosoof van de Franse Verlichting. Hij streed voor tolerantie voor andersdenkenden in een tijd waarin het christendom heerste. Zijn geschriften tonen zijn genadeloze spot jegens de katholieke kerk als instituut en jegens de christelijke dogma's. De vraag is nu, na 11 september: heeft de islam een Voltaire nodig? Waar blijft de bijtende kritiek op de islam, waar de spot? Of heeft Voltaire ongelijk? Heeft de Verlichting kritiek nodig? Of moet Voltaire's kritiek zich richten op de Westerse cultuur? Uitgeverij Van Gennep, dagblad Trouw en De Balie hadden, afgelopen dinsdag in Amsterdam, een scala van denkers, dichters en vagebonden uitgenodigd om het 'Filosofisch woordenboek' van Voltaire uit 1776 te lezen en om een nieuw hoofdstuk te presenteren voor een filosofisch woordenboek van deze tijd.

De gebruikelijke vertaling van het Arabische woord jihad met 'heilige oorlog' is een mooi voorbeeld van westerse projectie. Jihad stamt van jahada, wat betekent: je inspannen, je best doen. Om een goed mens te worden, moet een moslim zich inspannen: door regelmatig naar de moskee te gaan, hard te studeren, aalmoezen te geven, zijn geloof te verdedigen. Het gaat hier om het vervullen van je plichten. Daar is niks heiligs bij. Het Arabisch kent wel andere woorden die meer verwant zijn met het Nederlandse begrip van heiligheid. Zo kunnen mensen ernaar streven salih te worden: gezond, nuttig, deugdzaam, heel. Zoals wij spreken van handelingen die 'helen' of die 'heilzaam' zijn, woorden die teruggaan tot het Gotische hailjan, de eerste barbaarse taal waarin de bijbel werd vertaald. Soms spreekt men van zeer vrome personen als awliya of wali Allah, dat wil zeggen metgezellen en vertegenwoordigers van God. Ook daar komt geen heiligheid aan te pas. Het christelijke geloof in de Heiland als zoon van God en verlosser die al onze zonden wegneemt, is vanuit het perspectief van de islam ronduit een dwaling. De hemel kun je alleen zelf verdienen, door jahada.

Stel nu, een Marokkaanse moslim verhuist naar Nederland en doet, zoals een goed moslim betaamt, zijn uiterste best de taal, zeden en gewoonten van dit land te leren kennen. Als oplettend inburgeraar concludeert hij na enige tijd dat het Nederlandse woord 'heilig' hetzelfde betekent als hypocriet. Heilige huisjes, heilige boontjes, heilige koeien, heilige verontwaardiging, doelen die de middelen heiligen - het zijn allemaal dingen of mensen die zich beter voordoen dan ze zijn, en die ontmaskerd moeten worden. Niets is in deze cultuur onaantastbaar, zo zou hij kunnen vaststellen, en de mensen zijn daar nog trots op ook. Ze zien het als een teken van beschaving, van 'Verlichting' zelfs.

Maar tot zijn verbazing windt men zich van tijd tot tijd enorm op: over een imam die homoseksualiteit een ziekte noemt, over vrouwen die een hoofddoek dragen, over een politieke partij die geen vrouwen toelaat. Men spreekt dan over beginselen die worden aangetast, en over de noodzaak grenzen te stellen. En dat alles in naam van diezelfde Verlichting. Waardoor voelt dit volk zich toch zo 'verlicht'? Het blijft hem lange tijd duister. Hoe machtig en groot moet deze bron van inspiratie wel zijn, dat men het niet eens waagt haar naam te noemen! Een studie van de 18de-eeuwse geschriften van filosofen als Voltaire, Diderot en Kant geeft eindelijk helderheid. De geheimzinnige bron is de menselijke Rede, waaruit men een aantal beginselen heeft afgeleid, zoals die van de scheiding tussen kerk en staat, en de vrijheid van meningsuiting. Opeens valt het dubbeltje: niets is volgens deze verlichte geesten nog heilig, behalve de beginselen van de Verlichting zelf!

Heilig zijn die dingen, personen en ideeën die onschendbaar zijn. Freud wees op de verwantschap tussen het Latijnse sacer en het Hebreeuwse kodosh met het Polynesische woord tabu: dat wat men niet aanraakt, waarover men niet spreekt. Als we Freud mogen geloven, liggen taboes ten grondslag aan elke, dus ook aan de westerse beschaving. Ze berusten op de noodzakelijke repressie van diep-menselijke verlangens. Vandaar onze ambivalente houding: we willen niets liever dan bestaande taboes doorbreken, tegelijk vervult dat verlangen ons met grote angst. We zijn gefascineerd door wat we ervaren als het on-menselijke: door wat ons ver te boven gaat, maar ook door wat ons verlaagt, naar beneden haalt.

Zo ondermijnde Freud, samen met denkers als Darwin, Nietzsche en Marx, het optimistische geloof in de menselijke rede. De mens is geen meester in eigen huis, maar wordt gestuurd door duisterder krachten: het onbewuste, de natuurlijke evolutie, de wil tot macht, economische verhoudingen. Dergelijke ideeën markeerden het failliet van de Verlichting. Waren ze voor de 19de-eeuwse fatsoenlijke burger al een gotspe, de echte genadeklap kwam veel later. In de 20ste eeuw verkeerden de verworvenheden van de Verlichting in hun tegendeel: redelijkheid en efficiëntie dienden een systeem waarvoor niets meer heilig was. Het horror-scenario van de shoah confronteerde de westerse beschaving met haar on-menselijke kant, en dus met wat haar heilig was.

Dat nooit weer - vanuit dat voornemen werd de staat Israël gesticht. In Palestina, en met Jeruzalem: heilig land en heilige stad voor joden en christenen. Maar ook voor moslims. De gebruikelijke Arabische benaming voor Jeruzalem en Palestina is zelfs al-Quds, het heiligdom. Om debatten over Nederland als multiculturele samenleving of de apocalyptische aanval op de torens van het WTC te beschouwen als manifestaties van een strijd tussen Verlichting en islam, is een heilloze onderneming. Dat komt op hetzelfde neer als stellen dat het hier gaat om een strijd tussen beschaving en barbarij, tussen Goed en Kwaad, of God en Satan - waarbij voorspelbaar is aan welke kant elke partij zich meent te bevinden. Nee, de meest nijpende vraag waar we nu voor staan, is: hoe om te gaan met wat voor ons zelf en voor de ander heilig is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden