Volle zalen, maar geen diepgaand debat

De kandidaten voor het PvdA-leiderschap strijden in het hele land om de stem van de leden. Ze trekken volle zalen. En soms wordt zowaar duidelijk wat de verschillen tussen de kandidaten zijn.

De strijd om het leiderschap van de PvdA maakt onvermoede energie los binnen de partij. Waar de vijf kandidaten de afgelopen anderhalve week ook met elkaar in debat gingen, of dat nu in Rotterdam was, Groningen, Leeuwarden, Nijmegen, Amsterdam of Eindhoven: de zalen zaten vol of zelfs overvol.

Na het vertrek van Job Cohen had de nieuwe partijvoorzitter Hans Spekman het eenvoudig aan de fractie kunnen - en volgens zijn critici om staatsrechtelijke redenen ook moeten - overlaten om een nieuwe fractieleider aan te wijzen. Spekman deed dat niet. Hij koos ervoor om de partijleden een nieuwe leider (afkomstig uit de fractie) te laten kiezen. De fractie zal de uitkomst van de verkiezingen respecteren.

Spekmans aanpak lijkt een gouden greep. De door het landelijk partijbureau georganiseerde debatten - woensdagavond was de laatste in Eindhoven - trokken per keer zeker vijfhonderd tot zevenhonderd mensen. Huize Maas in Groningen was te klein en moest een aantal leden teleurstellen. In Nijmegen moest het publiek uitwijken naar de trappen. Opmerkelijke scores voor een partij die op sterven na dood zou zijn.

Voor een grafstemming is reden. In de peilingen staat de partij er belabberd voor. De PvdA is gespleten over de te varen koers: meer naar links en dus naar de SP toe, of liever een beetje meer naar rechts, naar het sociaal-liberale midden van D66. Het is kennelijk een explosieve vraag. Een enkele opmerking van Job Cohen in een interview in Trouw over de overeenkomsten ('qua uitgangspunten') tussen PvdA en SP was de lont in het kruitvat en aanleiding tot zijn vertrek. Vanouds ziet de sociaal-democratie het als haar taak middengroepen en 'lagere' klassen met elkaar te verbinden. Maar de kiezers lopen weg naar SP, PVV of D66. Een aansprekend programma om ze terug te halen, is nog niet gevonden.

Van deze onderliggende malaise is tijdens de verkiezingsbijeenkomsten weinig te merken. De aanhangers van de kandidaten reageren enthousiast. De debatten tussen Diederik Samsom, Ronald Plasterk, Nebahat Albayrak, Martijn van Dam en Lutz Jacobi zijn licht en vriendelijk van toon. "Waarom vallen jullie elkaar niet aan", vraagt gespreksleider Pieter Hilhorst maandagavond in Amsterdam. Plasterk weet het antwoord: "Mijn ambitie is straks leiding te geven aan de hele club. Dan ga ik de anderen hier niet de kop inslaan."

Een enkele keer steekt onderlinge irritatie de kop op. In Groningen pronkt Samsom met een banenplan dat volgens Plasterk toch echt al eerder en gezamenlijk in de fractie is opgesteld. "Zeg dan 'wij', in plaats van 'ik'." In Amsterdam krijgen de kandidaten de vraag voorgeschoteld hoe ze denken de mensen in hun hart te kunnen raken. "Dat is niet een kunstje dat je zo maar doet", zegt Samsom. Plasterk: "Dat kan alleen als je iets weet te vinden dat jou raakt." Samsom vertelt vervolgens hoe hij emotioneel werd geraakt toen hij stage liep bij de sociale dienst in Rotterdam. Op bezoek bij een gezin dat diep in de schulden zat, verscheen opeens een kind van 1,5 jaar op de drempel van de huiskamer. Samsom: "Rutte zegt: 'Pak je kansen'. Maar hoe moet dat bij zo'n kind?" Albayrak herkent het verhaal dat Samsom al zo vaak heeft afgedraaid en merkt pesterig op: "Je zou toch geen ingestudeerde antwoorden geven?"

De kandidaten hebben in korte tijd ware campagneteams uit de grond weten te stampen. Van het partijbureau in Amsterdam hebben ze elk duizend euro ter beschikking gekregen. Uit eigen zak mogen ze daar nog eens vijfhonderd euro aan toevoegen. Met dat geld moeten ze het doen: flyers met 'Nieuwe energie' (Samsom) of 'Daadkracht werkt' (Albayrak); grote buttons met 'Jouw land, Mijn land' (Plasterk); trossen ballonnen gedragen door vrijwilligers met T-shirts waarop staat 'Albayrak Boys'. Ze maken allemaal gebruik van de moderne sociale media, zoals Facebook, Twitter of eigen websites. Albayrak, Plasterk en Samsom hebben elk teams van zo'n 150 vrijwilligers weten te organiseren. Daarvan zijn er elke bijeenkomst wel enkele tientallen opvallend aanwezig. De aanhang van Van Dam en Jacobi is minder zichtbaar.

Tijdens de debatten krijgen de kandidaten stellingen en dilemma's voorgelegd waarop ze kort en bondig moeten reageren. Tot diepgaande debatten over koers of inhoud leidt dat niet. Dat is ook niet de bedoeling . Het publiek moet tenslotte ook vermaakt worden. Zo mag Albayrak in Amsterdam reageren op de 'Castricum'-vraag: 'Turk of vrouw?'. Jacobi krijgt het dilemma voorgelegd: bezuinigen op het persoonsgebonden budget of sociale werkplaatsen. Tsja. Jacobi: "Dit is geen dilemma. Dit is een asociale vraag."

Ondanks de oppervlakkigheid komen inhoudelijke verschillen er zo nu en dan wel degelijk uit. De discussie over de arbeidsmarkt, WW en ontslagrecht is een mooie lakmoesproef voor waar de kandidaten staan. Dan ontpopt Van Dam zich duidelijk als de man die vindt dat de partij lef moet tonen, niet bang moet zijn voor veranderingen om Nederland klaar te stomen voor de volgende generaties. Van Dam is de enige die rechttoe rechtaan pleit voor verkorting van de WW-duur van drie naar één jaar. Andere kandidaten kijken wel uit. Plasterk pleit voor verhoging van de btw, als er dan toch geld gevonden moet worden. Jacobi is het met hem eens. Ook Albayrak blijft aan de voorzichtige kant. "Je kunt nu nog niet op de WW bezuinigen. Misschien later, maar niet nu, nu de werkloosheid met honderden per week oploopt."

Ook over het aanpakken van de ontslagbescherming splijten de geesten. 'Niet versoepelen, de markt is al flexibel genoeg', luidt de stelling. Jacobi, Plasterk en Samsom willen er niet van horen. Met Van Dam en Albayrak valt er over te praten.

Volgens Van Dam zijn er nu voor bedrijven al heel veel mogelijkheden om de wet te omzeilen en "dat is gebeurd omdat wij weigerden er iets aan te doen en de hakken in het zand zetten." Hij heeft een plan voor een nieuw soort flexcontract: een contract voor onbepaalde duur dat op korte termijn opzegbaar is. In ruil daarvoor moet de werkgever een opslag op het loon betalen en een hogere WW-premie voor versnelde opbouw van WW-rechten.

Jacobi wil een nieuw soort Plan van de Arbeid naar het voorbeeld uit de jaren dertig van de vorige eeuw. "Daarin kunnen we alles in samenhang bekijken." Plasterk ziet de basis onder werknemersrechten wegvallen, als je het ontslagrecht afschaft: "Alle andere rechten hangen onder de ontslagbescherming. Neem je die weg dan kan een werkgever zeggen: ja, je hebt recht op scholing, maar ik onsla je bij deze."

Samsom spreekt van een 'soort totempaal in Den Haag': "In Nederland is het ontslagrecht prima geregeld. Als je van iemand af wil dan kan dat, als je het tenminste fatsoenlijk doet. Het echte probleem zit aan de onderkant van de arbeidsmarkt. De laagstgeschoolden liggen er allemaal uit. De schoonmakers bijvoorbeeld. Die zijn aangewezen op flexibele baantjes. De rijksoverheid zou ze allemaal in dienst moeten nemen. Het werk moet toch gebeuren. Ja, dat is iets duurder. Maar de samenleving wordt er wel beter van." Van Albayrak hoeft het ontslagrecht 'niet op slot'.

Ook als de koers van de partij aan de orde komt, komen de verschillen naar voren. In Rotterdam mogen de kandidaten kiezen met welke partij ze bij voorkeur samenwerken: CDA, SP of VVD. Alsof er niet onlangs een partijleider is gesneuveld wegens een kleine flirt met de SP, kiest Jacobi met een onbewogen gezicht voor de SP. De anderen geven de voorkeur aan het CDA.

In Amsterdam geconfronteerd met de vraag of hij de crisis linksom of door het midden wil oplossen, zegt Samsom: "Linksom, want op die manier komt Nederland beter uit de crisis. En wat mij betreft doet GroenLinks in elk geval mee. Dat levert een krachtig blok links van het midden op."

Van Dam, de enige kandidaat die zich duidelijk als een sociaal-liberaal profileert zegt: "Middendoor. De SP wil terug naar een wereld van vroeger. Daar geloof ik niet in. Ik geloof in een progressief blok met D66 en GroenLinks." Plasterk, een uitspraak van partijvoorzitter Spekman herhalend: "Ik snap het niet. Wij zijn gewoon een linkse partij."

Later in het debat zegt Samsom ook de SP bij het blok PvdA/GroenLinks te willen betrekken. Plasterk reageert: "Op essentiële punten staat de SP verder van ons weg dan GroenLinks." Samsom: "Maar sociaal-economisch is GroenLinks echt een beetje de weg kwijt. Wat betreft sociale zekerheid en het borgen van publieke voorzieningen kunnen we het heel goed vinden met de SP". Albayrak: "Laten we samen een alternatief voor Rutte neerzetten en niet de verschillen benadrukken."

Waarom denken de kandidaten eigenlijk geschikt te zijn voor het leiderschap? Met die vraag weet Plasterk wel raad. "Het is on-Nederlands, maar ik denk toch dat ik de beste ben." Plasterk zet zichzelf neer als enige (op zijn laboratorium, toen hij nog hoogleraar was) met ervaring in het leidinggeven. Aan creatieve mensen, zoals die ook in de fractie zitten.

De anderen laten het er niet bij zitten. Samsom: "Ik heb de ideeën, de overtuigingskracht en de energie." Van Dam: "Leidinggeven is niet alleen naar de volgende week kijken, maar naar de volgende generatie." Albayrak wijst op haar ervaring als staatssecretaris van justitie. Wie was er ook al weer verantwoordelijk voor de uitvoering van het generaal pardon voor 26.000 uitgeprocedeerde asielzoekers? "Ik had het in drie maanden voor elkaar."

Jacobi laat zich er op voorstaan dat zij GGD-directeur was in Friesland. En overigens is zij van mening dat je aan een partij 'niet als een Führer' leiding moet geven. De zaal in Amsterdam ligt in de kreukels, want een groot deel hoort de soms slecht verstaanbare Jacobi slechts zeggen 'als een Führer'. Ze herhaalt het daarom nog maar eens: 'niet als een Führer'. En ook: 'het beleid door alle leden samen gemaakt moet worden'.

Wie gaat dit winnen? Jacobi, de linkse sociaal-democrate, geniet grote sympathie. In het noorden beschikt de Friezin over een behoorlijke aanhang, toch is ze kansloos. Dat geldt ook voor haar tegenpool Van Dam die de op sociaal-liberale vleugel van de partij opereert.

In de peilingen staan Samsom en Plasterk bovenaan, in die volgorde. In Groningen turfde een journalist bij de ingang van Huize Maas de voorkeur van de leden. Ook daar kwam Samsom als eerste uit de bus. Daarna Plasterk. Daarna de rest. Ook uit de bijval voor de kandidaten vanuit het publiek zou een lichte voorkeur voor Samsom afgeleid kunnen worden.

Krijgt Samsom een absolute meerderheid van meer dan 50 procent dan is hij in één keer gekozen. Zo niet dan wordt gekeken wie de kiezers van de eerst afgevallen kandidaat (degene met het minst aantal stemmen) op nummer twee hebben gezet. Die stemmen worden bij de overgebleven kandidaten opgeteld. Zo zou Plasterk Samsom nog weleens kunnen kloppen. Of kan Albayrak het worden, al zou dat een grote verassing zijn. Volgende week vrijdag weten we het.

Wat de uitslag ook wordt, voor de partij ziet Albayrak alleen maar winst door de campagne. "Ook als ik verlies, dan is het eerste wat ik ga doen: de teams van vrijwilligers bij elkaar brengen. Het is het kapitaal van de partij voor de volgende verkiezingen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden