Volkswagendebacle is leerschool ontwerper

Als de emissiefraude van Volkswagen iets leert, dan is het dat ontwerpers waardenbewuster moeten werken, betoogt Neelke Doorn.

Afgelopen week maakte het Amerikaanse milieuagentschap EPA bekend dat Volkswagen op grote schaal manipulatieve software in zijn dieselauto's voor de Amerikaanse markt heeft geïnstalleerd. Deze software is in staat te detecteren wanneer de auto wordt onderworpen aan een emissietest.

Gedurende de test wordt de motor automatisch op een schoon programma ingesteld, waarbij de uitstoot van schadelijke stoffen binnen de normen is. Zodra hij weer voor normaal gebruik op de weg is, schakelt de auto over op het reguliere programma, waarbij de auto's een hoger vermogen hebben maar ook een navenant hogere uitstoot. In deze reguliere modus is de uitstoot van stikstofoxide (NOx), ozon en fijnstof veertig keer boven de norm.

Hiermee hoopte Volkswagen dieselauto's, die in de VS de naam hebben weinig krachtig te zijn en een relatief hoge uitstoot te hebben, op de markt te zetten als een krachtige auto met een lage uitstoot.

De ophef leidde tot het vertrek van Volkswagen-topman Martin Winterkorn op 23 september 2015.

Neutraal?

De aandacht in de media gaat nu vooral uit naar de kwaadwilligheid van de auto-industrie en de nauwe banden tussen industrie en politiek. De rel maakt echter nog een ander aspect duidelijk, dat tot op heden weinig aandacht krijgt. Blijkbaar is software, of techniek in het algemeen, minder 'neutraal' dan we denken.

Het klassieke beeld van techniek, een beeld dat bijvoorbeeld ook wordt gebruikt door de American Rifle Association in de bekende spreuk 'guns don't kill people, people kill people', is dat van een neutraal instrument dat ten goede en ten kwade kan worden ingezet.

Deze opvatting van techniek is achterhaald. Al tijdens het ontwerp krijgen technologieën bepaalde sociale en morele waarden en keuzes ingebouwd. Blijkbaar is het mogelijk software zo te programmeren dat automatisch wordt bepaald wanneer de auto hoog moet scoren op zuinigheid en wanneer de kracht van de motor van belang is.

Ook in de architectuur wordt al jaren gebruik gemaakt van deze waardengeladenheid. Zo kent de geboortekerk in Bethlehem de zogeheten 'deur van nederigheid', die zo laag is gemaakt dat mensen gebukt binnen moeten komen, hiermee uitdrukking gevend aan de waarde van respect.

Meer impliciet is de genderstereotype vormgeving van bepaalde gebruiksvoorwerpen, waarbij bijvoorbeeld het scheerapparaat voor mannen uit elkaar gehaald kan worden om zelf te repareren en de eerste generatie ladyshave niet.

Waarden

Het gegeven dat een technisch ontwerp of product niet neutraal is, betekent ook dat regulering achteraf niet afdoende is. Al voordat een product klaar is en op de markt verschijnt, zijn er in het ontwerpproces keuzes gemaakt die van invloed zijn op het uiteindelijke gebruik van de technologie en die al sterk aansturen op bepaald gebruik. Het is daarom belangrijk om al tijdens het ontwerp van een technologie rekening te houden met de waarden die we in een technologie ingebed willen zien.

Aan de TU Delft en de Universiteit Twente wordt onderzoek gedaan naar waardenbewuste ontwerpmethodologieën, waarbij zowel filosofen en ethici als ontwerpers betrokken zijn. De vraag daarbij is of technologieën zodanig ontworpen kunnen worden, dat ze wenselijke waarden wel ingebouwd hebben en onwenselijke waarden niet. Vervolgens wordt bekeken hoe deze waarden vertaald kunnen worden naar ontwerpvereisten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden