Filosofie

Volk krijgt zee die het verdient

Schade in de Golf van Mexico door de BP-ramp in 2010. Beeld epa
Schade in de Golf van Mexico door de BP-ramp in 2010.Beeld epa

Over duurzaamheid doen veel mythes de ronde, ziet filosoof René ten Bos. Die wil hij met zijn wetenschappelijk onderzoek doorprikken.

Duurzaamheid wordt voor bedrijven een steeds belangrijkere economische factor. Dat stelde Nico Roozen vorige week in deze krant. Roozen, directeur van ontwikkelingsorganisatie Solidaridad en bedenker van het Max Havelaar-keurmerk, voorziet dat het met ethiek alleen te lang duurt om de overgang naar een duurzame wereld op gang te brengen. Volgens hem werkt het sneller wanneer economische noodzaak een sterkere drijfveer wordt, bijvoorbeeld wanneer het voor bedrijven niet langer haalbaar is om aan voldoende grondstoffen te komen met de huidige, niet-duurzame manier van landbouw bedrijven. Roozen voorspelt daarom een toekomst waarin ethiek en economie zullen samengaan. Dat klinkt hoopvol. Toch waarschuwt René ten Bos voor misplaatst optimisme. Ten Bos is hoogleraar filosofie aan de Faculteit der Managementwetenschappen van de Radboud Universiteit in Nijmegen. Hij doet onder andere onderzoek naar duurzaamheid en onlangs publiceerde hij het boek 'Bedrijfsethiek - Filosofische perspectieven'.

Economische rationaliteit
"Naar mijn mening zijn duurzaamheid en economie absoluut geen bloedbroeders", zegt Ten Bos. "Roozen gebruikt een typisch payoff-argument: ethiek alleen is niet genoeg, maar economische redenen voldoen kennelijk wel. De fout daarachter is dat de dominantie van de economische rationaliteit niet ter discussie wordt gesteld." Die economische rationaliteit is een eenvoudig principe: voor de samenleving is het niet wenselijk dat een bedrijf achteloos met het milieu omgaat, maar voor het bedrijf zelf kan het dat wel zijn. De voordelen voor het collectief gelden nu eenmaal niet altijd op individueel niveau. "De meeste bedrijven moeten letten op het financiële resultaat", zegt Ten Bos, "en dat wordt lang niet altijd bespoedigd door duurzaamheid. Kijk maar naar Shell. Zodra het even wat minder gaat wordt er als eerste bezuinigd op het onderzoek naar duurzame energie."

Ten Bos ziet het als zijn wetenschappelijke taak om de berichtgeving over succesvolle initiatieven op het terrein van duurzaamheid te demystificeren. "Af en toe voel ik als academicus en filosoof wel de neiging om enige sombere perspectieven te plaatsen tegenover de ideeën over wat duurzaamheid en ethiek vermogen in economische kringen."

Garnalen met kanker
Zijn onderzoek geeft hem daar alle aanleiding toe. Momenteel werkt hij aan een boek over water. "De huidige kwaliteit van de zeeën is bedroevend slecht, dat zal elke oceanograaf beamen. In 2010 voltrok zich de BP-ramp in de Golf van Mexico. Aanvankelijk dacht men dat de schade meeviel, maar nu pas wordt duidelijk hoe groot de schade voor de omgeving is. Garnalen met kanker, kreeften zonder oogjes en uitstervende vissoorten. Eén van de nevengevolgen is een explosieve groei van algen, wat altijd duidt op een rampzalige kwaliteit van het zeewater en het leven daarin. Je verwacht dat men er alles aan doet dat ecosysteem te herstellen, maar wat is het geval: de medische wereld ziet enorme financiële mogelijkheden in die algenexplosies. Het levert de Verenigde Staten veel meer op dan visvangst. Het gevolg is dat niemand het nog heeft over een gezonde zee. Zo werkt die economische rationaliteit."

De discussie zou dus niet moeten gaan over de mogelijkheid ethiek met economie te combineren, maar over de vraag of het groeidenken in de economie te bestrijden valt, het idee dat iets acceptabel is zolang het maar geld oplevert. Dat is de belangrijkste stap op weg naar een duurzame samenleving, meent Ten Bos. "Maar op de een of andere manier weigeren mensen die conclusie. Dus zeggen ze: duurzaamheid is wat ook economisch heel verstandig is. En intussen stijgt de zeespiegel, wordt in China de ene na de andere megastal uit de grond gestampt en wordt er rustig doorgevist op de met uitsterven bedreigde blauwvintonijn. De wetenschappers zijn het er inmiddels over eens dat de problemen grotendeels antropogeen zijn, dus door mensen veroorzaakt."

Collectief belang
Welke rol speelt de ethiek? Haar lijnrecht tegenover de economie plaatsen is in elk geval te simplistisch. Dan wordt aan het feit voorbijgegaan dat ook de economische discussie ethisch is. Ten Bos: "Er staat werkgelegenheid op het spel, of het recht op vrij ondernemen; ook dat is ethiek. Het is hartstikke mooi als duurzaamheidspropagandisten een dwerguiltje in een Amerikaans bos willen redden, maar als dat ten koste gaat van 3000 arbeidsplaatsen wordt de zaak wat ingewikkelder. Iedereen prefereert zo zijn eigen ethiek."

We hebben de ethiek dus niet om problemen op te lossen. Ook de politiek moet bereid zijn beslissingen te nemen. "De Nederlandse politiek neemt momenteel bedroevend weinig stappen in de richting van duurzaamheid", zegt Ten Bos. "Partijen krijgen applaus als ze het volk honderddertig op de snelweg laten rijden. Intussen wordt het schisma tussen wat wetenschappers signaleren en wat politici oppikken groter en groter. Kijk naar het schaliegasdebat waarin minister Kamp een beslissing moet nemen. Bijna zestig hoogleraren wijzen erop dat boren waarschijnlijk onverstandig is, maar Kamps eerste reactie was toch om dat advies te negeren. Daar zie je weer die dominantie van het economische-rationele denken."

Mondiale aanpak
Ondanks zijn sombere boodschap ziet Ten Bos zichzelf niet als een apocalyptisch denker. Hij ontwaart nog lichtpuntjes in de duisternis, zoals de stad München, die helemaal op duurzame energie draait. Er liggen zeker nog mogelijkheden, als de problemen maar mondiaal worden bezien en aangepakt. "Economisch denken kan alleen met duurzaamheid samengaan als dat denken zich niet langer richt op het bedrijf, maar op collectieve belangen."

Het enige orgaan dat we daarvoor hebben is de Verenigde Naties. Er bestaat al een programma, Global Compact. Dat is een soort contract tussen diverse internationale bedrijven en de VN, waarbij de bedrijven zich committeren aan ethische spelregels. Bedrijven die zich daar niet aan houden worden van de prestigieuze lijst gegooid. Ten Bos: "Goed dat zoiets gebeurt, maar van mij mag het allemaal wel iets radicaler. De bedrijven die zich bij dat compact hebben aangesloten zijn nou niet echt duurzaamheidskampioenen."

Toch is het beter dan niets, vindt Ten Bos, en is het te hopen dat deze supranationale aanpak zich voortzet. Anders is het wachten op de eerstvolgende klimaatramp, en daarmee het verdronken kalf. Op dat moment is de overheid wel gedwongen om aanpassingen te doen. "Maar daar moet je niet op willen wachten."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden