Volgzaam tot het bittere einde

De Midden-Europese schrijver Joseph Roth (1894-1939) had een scherp oog voor verliezers. In 'Zipper en zijn vader' tekent hij een jongeman die zich slaafs schikt naar de wensen van zijn vader.

'Ik had geen vader - ik bedoel: ik heb mijn vader nooit gekend - maar Zipper had er wel een. Dat schonk mijn vriend een bijzonder aanzien, alsof hij een papegaai of een sint-bernard had.¿ Zo begint deze kleine roman van Joseph Roth, waarin een alter ego van de schrijver vertelt over zijn kameraadschap met Arnold Zipper en zijn bezoeken aan diens ouderlijk huis in Wenen.

De vader van Arnold verdient als handelaar nauwelijks voldoende om zijn gezin te onderhouden, maar hij heeft zich een zekere schwung eigen gemaakt, hij kleedt zich elegant en verschaft zich een reeks nuttige connecties. Het is een goedmoedige man, die zijn zoon verrast met fopartikelen: lucifersdoosjes waaruit een muis tevoorschijn springt en sigaretten die ontploffen.

Arnold schept altijd op over zijn vader, die hij vereert en in wiens wensen hij zich gehoorzaam schikt. Wanneer hij het gymnasium heeft voltooid en zijn vader van mening is dat hij jurist moet worden, gaat hij als vanzelfsprekend rechten studeren.

Even gedwee breekt hij die studie af om in 1915, vergezeld door zijn jeugdvriend, deel te nemen aan de Eerste Wereldoorlog. Bij hun vertrek naar het front worden de jongens uitgewuifd door Arnolds vader. ¿Zo vrolijk als op het moment dat wij onze dood tegemoet gingen, had ik de oude Zipper nog nooit gezien¿, heet het met de galgenhumor van Roth. Overigens keren beiden heelhuids van het slagveld terug, maar ze voelen zich niet meer thuis in de vredige woning waar ze in de loopgraven zo naar hebben verlangd. Hun rust wordt verstoord, bij dag door herinneringen aan, en bij nacht door angstdromen over de oorlog.

Toch wordt van hen verlangd dat ze weer deelnemen aan de maatschappij waarvan ze ten diepste zijn vervreemd. De wil van zijn vader blijkt voor Arnold nog steeds wet. De oude heer regelt via een connectie een kantoorbaan voor zijn zoon bij het ministerie van financiën, waar Arnold tegen zijn zin afstompend cijferwerk doet.

Op zeker moment zoekt hij een vrouw, want een vrouw ¿geeft je de illusie dat je in deze wereld nog iets te zoeken hebt. Ze wil kleren en schoenen, een woning en eten en soms een kind. Als je voor iets moet zorgen, beeld je je gemakkelijker in dat je ook iets hebt om voor te leven.¿

Hij trouwt met een actrice die hij slaafs achternaloopt, van theater naar theater en van optreden naar optreden. Ze laat zich aanbidden door haar publiek, maar haar hart en haar slaapkamerdeur blijven voor Arnold gesloten. Ten slotte verdwijnt zij naar Hollywood. Hij blijft achter en eindigt als clown in een variété. Met een pofbroek aan en een hoed op maakt hij deel uit van een komisch duo. Hij speelt de rol van de sukkel, die voortdurend klappen in ontvangst moet nemen van zijn compagnon. Jaren later krijgt zijn jeugdvriend een foto van hem onder ogen. Op die foto heeft het gezicht van Arnold 'een hondse droefheid. Dat gezicht heeft twintigduizend oorvijgen gehad'.

Als geen ander heeft Joseph Roth in zijn proza de ontwrichting voelbaar gemaakt waaraan Europa ten prooi raakte na afloop van een oorlog die door de historica Barbara Tuchman als 'brute, modderige, moordende waanzin' is gekarakteriseerd. In dit verhaal vertegenwoordigt vader Zipper de generatie die de oorlog heeft ontketend, terwijl zijn zoon de generatie belichaamt die de oorlog heeft gevoerd, 'de onzaligste generatie in de moderne tijd', zoals de schrijver het noemt. ¿We weten evenveel als de doden, maar we moeten ons van den domme houden omdat we in leven zijn gebleven.¿

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden