Hoofdzaak

Volgersinstinct moet dwarsdenken worden

Mark van Vugt, hoogleraar evolutionaire psychologie aan de VU.

Je kunt geen leider zijn zonder volgers. Dat klinkt logisch. Er zijn over het ­algemeen meer volgers dan leiders op deze ­wereld, maar toch weten we bar weinig over degenen die bereid zijn te ­volgen. 

Dat is om meerdere ­redenen een gemis. Misschien kunnen we de populariteit van bepaalde leiders beter begrijpen door naar de volgers te kijken. 

Recent onderzoek laat bijvoorbeeld zien dat de voorkeur van Europese kiezers voor rechts-populistische ­politieke leiders niet groeide vanwege toenemende immigratie, maar dankzij politieke maatregelen die de koopkracht van deze groep verminderde. 

Tot nu toe ontbrak een sluitende verklaring waarom mensen bereid zijn hun lot in de handen van een ­leider te leggen. In een recent wetenschappelijk artikel betogen we dat de mens een diepgeworteld volgersinstinct heeft, omdat het in onze evolutionaire geschiedenis voordeliger was om je bij een groep aan te sluiten dan er alleen voor te staan. Dat volgersinstinct openbaart zich al op zeer jonge leeftijd. Pasgeboren baby’s kunnen ­gezichtsuitdrukkingen van hun ­ouders kopiëren en vanaf drie maanden volgen ze hun oogbewegingen. 

Oogwit

Mensen hebben waarschijnlijk zelfs een unieke adaptatie daarvoor, namelijk oogwit. Kijkend in de donkere ogen van een chimpansee zien we niet precies waar hij naar kijkt. Dat wil hij graag zo houden, want dat is in zijn voordeel. Hij zou eens een stuk voedsel, dat hij op het oog heeft, moeten delen met anderen. Maar bij onze soort, die moet samenwerken om te overleven, heeft het voordelen om ­elkaars blikken te kunnen volgen. 

Ons volgersinstinct is ook in ons brein zichtbaar. Wanneer mensen luisteren naar een charismatische leider, is er een verminderde activiteit in het frontale gedeelte van hun brein die volgens onderzoekers vergelijkbaar is met een hypnotische toestand. 

Experiment

Ons volgersinsinct is zelfs zo sterk dat we er heel makkelijk ons gezond verstand voor opzij zetten. In een ­beroemd experiment werd studenten in een groep gevraagd de grootte van een lijnstuk te beoordelen. Een simpele taak voor iemand met normaal gezichtsvermogen. Wat de deel­nemers niet wisten: sommige groepsleden waren vooraf geïnstrueerd om het verkeerde antwoord te geven. Van de onschuldige deelnemers paste driekwart zijn oordeel aan aan die van de groep, wetende dat het fout was. 

Dat ons volgersinstinct sterker is dan waarheidsbevinding zien we overal in de samenleving terug. Als de fans van rivaliserende sportteams gevraagd wordt de zojuist gespeelde wedstrijd te beschrijven, levert dat compleet verschillende beelden op; zelfs over de uitslag is men het niet altijd eens. In de VS vallen de volgers van de Republikeinse en Democratische partijen momenteel over elkaar heen, omdat ze heel verschillende versies hebben van het verleden van hooggerechtshofskandidaat, Brett Kavanaugh.

Waarom volgerschap en de werkelijkheid elkaar zo slecht verdragen?

Je bent pas echt een goede volger als je bereid bent de waarheid te verdraaien en je achter een autoriteit te verschuilen. Dat verklaart waarom mensen ­gevoelig zijn voor religieuze dogma’s,  zoals de onbevlekte ontvangenis van Maria of de heilige drie-eenheid. Ook onze bereidheid om de meest waanzinnige complottheorieën te omarmen is waarschijnlijk te danken aan ons volgersinstinct. 

Politiek correcte kwesties

Bij het volgen van politieke of religieuze leiders is het misschien nog verdedigbaar dat we de werkelijkheid verdraaien om onze idealen een kans te gunnen. Maar in de wetenschap, die leeft van waarheidsbevinding, is dat not done. Toch zien we ook dat wetenschappers vaak blind achter geliefde goeroes aanlopen. Vooral filosofen hebben er een handje van; de een volgt Kant, de ander Nietszche of het postmodernisme van Derrida. Die stromingen verdragen elkaar maar slecht. 

Het siert wetenschappers als ze hardnekkig op zoek gaan naar feiten die hun eigen theorieën ontkrachten. Daarom moeten universiteiten ruimte bieden aan dwarsdenkers, bijvoorbeeld als het gaat om politiek correcte kwesties als klimaatverandering, gezondheid en diversiteit. Daar is de druk om een goede volger te zijn het grootst.  

Mark van Vugt is hoogleraar evolutionaire psychologie aan de Vrije Universiteit en verbonden aan de Universiteit van Oxford. Lees hier meer columns van Mark van Vugt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden