Volg de sporen van apartheid in Zuid-Afrika

De levensloop van oud-president Nelson Mandela leent zich goed voor een toer door Zuid-Afrika. Correspondent Niels Posthumus neemt ons mee.

Het 'Long walk to freedom'-pad leidt schuin naar het monument nabij het Zuid-Afrikaanse stadje Howick. Door die hoek lijken de tientallen grillige, zwarte pilaren aan het einde ervan aanvankelijk slechts een amorfe groep metalen sprieten. Maar naarmate je er rechter voor komt te staan, vallen ze als een puzzel in elkaar. Langzaam tekenen de contouren van Nelson Mandela - de bekendste Zuid-Afrikaan ooit, die ruim drie jaar geleden overleed - zich en profil af.


Op het pad is aangegeven waar de pilaren Mandela perfect verbeelden: een samenspel van zwart metaal en kleurloze openingen daartussen. Soms lijkt het alsof een auto dwars door het hoofd van Mandela rijdt. In werkelijkheid passeert die op de provinciale weg er pal achter.


Op die weg werd Mandela in 1962 aangehouden. Hij gaf leiding aan de gewapende tak van verzetsbeweging ANC en was de meest gezochte verzetsstrijder tegen het racistische apartheidsregime. Een jaar later veroordeelde een rechter hem tot levenslang. Mandela kwam pas in 1990 weer vrij.


Ik sta samen met een Nederlandse vriend voor het monument. Hij is bij mij op bezoek in Zuid-Afrika, en draagt Mandela's autobiografie 'A Long Walk to Freedom' onder zijn arm. De timing is perfect, vertelt hij opgetogen. Hij was in dat boek net bij het hoofdstuk over de arrestatie.


Mandela's boek is de beste manier om je als bezoeker de complexe geschiedenis van de Zuid-Afrikaanse apartheid eigen te maken. Mandela neemt in de beschrijving van zijn leven namelijk ook de algemene geschiedenis van Zuid-Afrika in de twintigste eeuw mee.


Mijn vriend begon te lezen in Kaapstad, waar hij Robbeneiland bezocht. Mandela zat daar achttien van zijn zevenentwintig jaren gevangenschap uit. 'De strengste, meest hardvochtige buitenpost van het Zuid-Afrikaanse gevangeniswezen', schreef Mandela over die plek. Het is nu een van de topattracties van het land.


De meeste andere plekken die Mandela's leven tekenen, slaan veel bezoekers aan Zuid-Afrika over. Ze zijn minder fotogeniek. Maar dat is eigenlijk zonde, want ze kunnen juist een prachtige routekaart vormen voor een reis. Mandela's sporen zijn over bijna heel Zuid-Afrika verspreid.


Zijn biografie begint bijvoorbeeld in Mvezo, een dorpje in een gebied in het zuidoosten van Zuid-Afrika dat Transkei heet. Mandela kwam er in 1918 ter wereld. 'Een prachtige streek met golvende heuvels, vruchtbare valleien en honderden rivieren en beken', schrijft hij.


De dag voor ons bezoek aan Howick zijn we in het gebied geweest. Vruchtbaar zag het er door de aanhoudende droogte niet uit, maar de glooiende heuvels, vol kleurrijke ronde hutjes, legitimeerden toch het jubelen van Mandela.


Op zijn tweede verhuisde hij naar Qunu, een uur rijden van Mvezo - ook nu nog over hobbelige, onverharde wegen die mijn auto deden schudden en kraken. We bezochten in Qunu het Nelson Mandela Youth and Heritage Centre, een museum dat vanaf zo'n typerende Transkei-heuvel uitkijkt over de vallei waar Mandela op latere leeftijd een stuk grond zou kopen.


Onze gids verontschuldigde zich. Het museum werd grondig verbouwd. Er was binnen niet veel te zien. Maar hij wees ons in de verte wel het landgoed van Mandela aan. "Hij ligt daar in de tuin begraven", vertelde hij. "Je kunt het graf helaas niet bezichtigen. Er bestaat onenigheid over wie het huis heeft geërfd. Maar ooit gaat het vast open voor het publiek."


In Johannesburg maakte ik twee jaren daarvoor al eens een fietstocht door township Alexandra.


Mandela vluchtte daarnaartoe


toen zijn oom, die hem opvoedde nadat zijn vader was gestorven, hem wilde dwingen te trouwen met een vrouw uit het dorp. Het huis in Alexandra is op zichzelf niet zo bijzonder. Maar het is wel een mooie aanleiding om eens een kijkje te nemen in het oudste township van Zuid-Afrika: een rauwe, ongepolijste en door veel Zuid-Afrikanen gevreesde plek. Vooral dankzij de aantrekkingskracht van Mandela's huis zijn er ondertussen goed georganiseerde, veilige fietstochten te boeken.


In Soweto bestaat een vergelijkbare fietstocht: door de wijk Orlando, waar Mandela na zijn periode in Alexandra ging wonen en waar zijn activisme begon. In Vilakazi Street is Mandela's oude stulpje opgeknapt en als museum toegankelijk. Het is klein. Identiek aan duizenden andere townshiphuisjes uit die tijd. 'Hetzelfde standaard golfplaten dak', schreef Mandela. 'Precies dezelfde cementen vloer, dezelfde smalle keuken, hetzelfde toilet met emmer achter het huis.'


En zo kun je - na Transkei, Johannesburg, Howick en Robbeneiland - het levenspad van Mandela verder volgen. Naar Pretoria, waar hij werd berecht nadat hij in Howick was gearresteerd. Naar het Grand Parade-plein in Kaapstad, waar Mandela vanaf het balkon van het stadhuis zijn eerste toespraak hield na zijn vrijlating - wat hakkelend, want hij had zijn leesbril niet bij zich. Naar het Ohlange Institute in Durban, waar Mandela in 1994 zijn eerste democratische stem ooit uitbracht. En naar de Union Buildings, het regeringscomplex in Pretoria, waar Mandela als eerste zwarte president van Zuid-Afrika aan de slag ging. Ik neem bezoekende vrienden daar vaak mee naartoe op hun laatste dag in Zuid-Afrika. Voor het regeringsgebouw staat een standbeeld van Mandela, zijn armen liefdevol geopend: de beste plek om, als afsluiting van een reis, met hem op de foto te gaan. Het boek 'A Long Walk to Freedom' hebben mijn vrienden dan doorgaans allang uit.

Wat kost het?

Een vliegticket van Amsterdam naar Zuid-Afrika kost ongeveer 750 euro. De toegangsprijzen van de Mandela-attracties variëren. Zo kost een bezoek aan Robbeneiland zo'n 20 euro en bedraagt de prijs voor fietstochten door Soweto of Alexandra ongeveer 30 euro voor vier uur. Een bezoek aan het monument op de plek waar Mandela werd gearresteerd in Howick is gratis.


Het is overigens niet aan te raden de route langs het leven van Mandela volledig chronologisch af te leggen. Het is verstandiger vooraf te bedenken welke plekken je wilt zien, om vervolgens een route uit te tekenen die logisch is. Anders blijf je op en neer rijden. En de afstanden in Zuid-Afrika zijn groot.

Madiba's journey app

Voor een reis door Zuid-Afrika met Nelson Mandela als rode draad is de 'Madiba's journey app' voor je smartphone erg handig. Madiba is de clannaam van Mandela. Hij wordt vaak liefkozend zo genoemd in Zuid-Afrika. De app is gratis te downloaden en geeft je een overzicht van 27 attracties die een relatie hebben met de eerste zwarte president van Zuid-Afrika. Over elke plek biedt de app informatie, foto's en een routebeschrijving. Ook is er, onder meer in het Nederlands, bij elke attractie een geluidsfragment te beluisteren, net zoals bij een audiotour in een museum.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden