Vogelvrij in de nieuwe wildernis

Natuurbeheer | De discussie over de Oostvaardersplassen laait op. Sinds begin december is de provincie Flevoland verantwoordelijk voor beheer én dierenwelzijn in dit natuurgebied. Statenleden willen veel minder grote grazers.

Ze scharrelen nog argeloos door de Oostvaardersplassen, edelhert, heckrund, en konikpaard. Zo'n 2700 grote grazers zijn er inmiddels in het natuurgebied. De edelherten vormen de grootste groep, bijna 1800. Maar de kans bestaat dat alsnog grote aantallen zullen worden afgeschoten. De politiek in Flevoland wil drastisch ingrijpen in de nieuwe wildernis van Staatsbosbeheer.


Enkele weken geleden tekende staatssecretaris Van Dam (economische zaken) een overeenkomst met Flevoland. Naast beheer van de Oostvaardersplassen gaat de provincie nu ook over het dierenwelzijn in dit prestigepark van Staatsbosbeheer. Vanuit het provinciehuis in Lelystad is een stevige lobby gevoerd voor meer zeggenschap over het natuurgebied.


Met name SGP en VVD zijn voor ingrijpen. Beide partijen sleutelen al maanden aan een nieuw faunabeheerplan voor grote grazers in de Oostvaardersplassen. "We gaan naar een nieuwe balans toe", voorspelt Sjaak Simonse, fractieleider van de SGP in Flevoland. Dat evenwicht kan volgens hem alleen worden bereikt met veel minder grote grazers.


De provincie heeft economische belangen in het gebied. In 2013 stonden de Oostvaardersplassen centraal in de natuurfilm 'De Nieuwe Wildernis', die meer dan 700.000 bezoekers trok. Veel bioscoopbezoekers wilden het enige wilde stukje Nederland met eigen ogen zien. Ze trokken massaal naar de randen van de Oostvaardersplassen - het binnenste deel is niet toegankelijk voor publiek. In 2014 telde Staatsbosbeheer ruim 900.000 bezoekers, het merendeel van buiten de provincie.


Maar inmiddels loopt het toerisme terug. Flevoland wil die trend graag opwaarts ombuigen en droomt van buitenlandse toeristen. Er moeten recreatieve voorzieningen komen van internationale allure. Er zijn plannen voor hotels en 'lodges', huisjes in de natuur.


SGP en VVD in Flevoland komen deze week met een initiatiefvoorstel voor herziening van het faunabeheer in de Oostvaardersplassen. De opstellers willen er nog niet veel over kwijt. Maar zeker is dat het voorstel slecht nieuws bevat voor de grazers. "Het aantal moet worden teruggedrongen. Dat is een wens die bij ons al jaren leeft. Het is nodig voor het welzijn van deze dieren, maar vooral ook voor de vogels in het gebied", zegt Simonse.


Volgens de SGP'er staat de soortenrijkdom er onder druk door het grote aantal grazers. Voor hem gaan de vogels boven de grazers. In het gebied moeten ideale leefomstandigheden zijn voor zeker dertig vogelsoorten, zoals de roerdomp en de raaf, maar ook voor zoogdieren als vleermuizen en otters.


De opvatting dat het aantal grote grazers moet worden teruggedrongen kan op brede politieke steun rekenen in Flevoland, verwacht Simonse. In wijde kring heerst de opvatting dat er veel te veel runderen, paarden en vooral herten rondlopen in de Oostvaardersplassen, zegt hij. Veel statenleden vinden dat het gebied dor en kaal is gevreten door al die grazers.


Bioloog Frans Vera, geestelijk vader van de Oostvaardersplassen, houdt de adem in. Hij zegt dat hij al nattigheid voelde na lezing van een nog niet openbaar gemaakte landschapsvisie. Dat document werd afgelopen zomer opgesteld door een extern adviesbureau, in opdracht van Staatsbosbeheer. De visie schetst ontwikkelingsmodellen voor een Oostvaardersplassen nieuwe stijl, met plek voor natuur én recreatie. "Voor de verdere ontwikkeling van het nationaal park moet een aantal thema's nog verder worden uitgewerkt", zegt woordvoerster Joke Bijl van Staatsbosbeheer. "Die landschapsvisie is daar met andere bestaande ideeën een bouwsteen voor."


Nieuw Land


Flevoland wil het gebied ontwikkelen tot één groot nationaal park van internationale allure. Een naam is er al: Nieuw Land. Ook de Lepelaarplassen, het Markermeer en de toekomstige natuureilanden Marker Wadden moeten daaronder vallen. "Dit is Nederlands beroemdste wildernis, maar op dit moment niet optimaal te beleven", aldus de landschapsvisie. Dat moet anders, daar is iedereen het over eens.


Om de Oostvaardersplassen aantrekkelijker te maken moet volgens de landschapsvisie het grondwaterpeil, dat in de moerasachtige kern kunstmatig wat hoger wordt gehouden, in een veel groter gebied worden verhoogd. De grazige landen rond het moerasgebied, nu toevluchtsoord voor edelherten, runderen en paarden én voor grote aantallen ganzen, zouden dan in de winterperiode ook onder water komen te staan. Goed voor moerasvogels, maar slecht voor grote grazers, die zullen moeten uitwijken naar de bossen in de rand van het natuurgebied. Tegelijkertijd moeten de bossen in stand blijven, zich kunnen verjongen. Er is volgens Vera uit de landschapsvisie maar één conclusie te trekken: als die peilverhoging doorgaat zal het aantal grazers drastisch moeten worden teruggebracht. Het bos kan nooit zoveel dieren voeden.


Volgens Vera zijn de ingrepen in de waterhuishouding in strijd met het beheerplan voor het gebied. Dat beheer is wettelijk vastgelegd, omdat de Oostvaardersplassen vallen onder Natura 2000, het netwerk van beschermde natuurgebieden in de Europese Unie.


Vera schreef mee aan het beheerplan. "Het is bepalend voor het in stand houden van de natuurwaarden in de Oostvaardersplassen voor langere tijd. Je kunt het peil niet zomaar gaan aanpassen. Staatsbosbeheer is aan dat beheerplan gebonden." Volgens Vera zal verhoging van het grondwaterpeil in een veel groter gebied ervoor zorgen dat het grasland verandert in rietland. Die ontwikkeling zou haaks staan op de gedachte achter dit natuurgebied, dat in 25 jaar wereldwijde bekendheid kreeg vanwege het bijzondere beheer.


Simonse (SGP) zegt dat de wettelijke voorwaarden van Natura 2000 voor hem 'vanzelfsprekend' leidend zijn. Ook met veel minder grote grazers kunnen de natuurwaarden van het gebied in stand blijven, stelt hij.


Vera is er niet gerust op: "Voor het in stand houden van het natte moeras is een droog deel met droge graslanden nodig. Die graslanden blijven alleen bestaan als er grote aantallen grazers rondlopen. Haal je die weg, dan haal je de bodem onder het systeem vandaan."


De veelbesproken sterfte onder grote grazers in het gebied hoort bij de natuur, aldus Vera. De sterkste dieren overleven de winter. "De gemiddelde sterfte is er dertig procent. Dat is normaal in de natuur. Bovendien neemt het aantal af. Op de Veluwe wordt jaarlijks veertig procent van de edelherten afgeschoten door jagers, dat mag dus wel. Terwijl ook daar het aantal edelherten desondanks nog steeds toeneemt. Deze grazers zijn wilde dieren, in de Oostvaardersplassen gelden andere uitgangspunten voor dierenwelzijn. Ze hebben de vrijheid, ze kunnen hun eigen partners kiezen en jazeker, er is natuurlijke selectie in de winter, want dan is er minder voedsel."


Hypocrisie


Juist de partijen die nu ageren tegen de Oostvaardersplassen, CDA, VVD en SGP, hoor je nooit ageren tegen de bio-industrie, zegt Vera. "Ik heb recentelijk in de Tweede Kamer ook niemand gehoord over de 200.000, of misschien wel 400.000 koeien die moeten worden geslacht omdat Nederlandse boeren door het fosfaatplafond gaan. Gezonde dieren! Die hypocrisie, daar kan ik niet tegen."


Frans Vera wil dat de provincie en het rijk vasthouden aan de wettelijk geborgde afspraken over de Oostvaardersplassen. "In het beheerplan voor Natura 2000 staat gewoon glashelder dat de oppervlakte grasland niet mag afnemen. Dat is een gegeven. Daar zal het Rijk als eindverantwoordelijke aan gehouden kunnen worden." Hij verwijst naar een brief uit 2015 van staatssecretaris Dijksma (toen nog van economische zaken, nu van milieu en infrastructuur) aan de Tweede Kamer, waarin zij stelde dat 'de kudden van groot belang zijn voor het behalen van de Natura 2000-doelen en het behoud van de vogelpopulaties in het moerasdeel van het gebied'.


Maar Vera staat als wetenschapper inmiddels buitenspel sinds hij is gepensioneerd bij Staatsbosbeheer. Vanaf de zijlijn kijkt hij hoe er naar zijn gevoel wordt gemorreld aan zijn levenswerk en dat valt zwaar. De bioloog vreest dat er alleen al 95 procent van de edelherten zal moeten worden afgeschoten, als de plannen uit de landschapsvisie worden uitgevoerd. Dat zijn zo'n 1700 herten, uitgaande van de huidige populatie. "Om het bos in stand te houden zal het aantal edelherten dan terug moeten van honderd per 100 hectare nu, naar vijf per 100 hectare." Vera zegt dat hij naar de rechter stapt als het beheer, in strijd met het beheerplan Natura 2000, wordt gewijzigd.


Een groepje wetenschappers heeft onlangs op verzoek van Staatsbosbeheer gekeken naar de landschapsvisie van het externe bureau en kwam tot een milder oordeel dan Vera. Het document straalt volgens hen 'een positieve energie naar de omgeving en de toekomst uit'. Dat het gebied volgens die visie onder één systeem van waterbeheer moet komen, vinden de wetenschappers 'passend in de ambitie om het gebied zo natuurlijk mogelijk te laten functioneren en zo veel mogelijk natuurlijke dynamiek toe te staan'. Ze begrijpen er niets van, stelt Vera. "Het is duidelijk dat ze beheerplan Natura 2000 niet hebben gelezen."

een dorado voor de grauwe gans

De Oostvaardersplassen ontstonden in de jaren zeventig op de laagste plek van Zuidelijk Flevoland. Er vormde zich een rietmoeras van 3600 hectare. In 1970 vestigde de grauwe gans zich er; het bleek een goede plek om te ruien. Door ganzenvraat - er komen ook duizenden kol- en brandganzen voor - werd het rietmoeras gevarieerder, en dát trok weer zeldzame vogels aan, zoals grote zilverreigers en lepelaars. De zeearend ging er broeden, voor het eerst ooit in Nederland. Het gebied kreeg een beschermde status.


De grauwe gans is van groot belang voor de Oostvaardersplassen. Zonder deze vogels groeit het moeras dicht en verdwijnen bijzondere soorten. Om de ganzen te behouden, zijn aan de buitenkant van het moeras graslanden aangelegd waarop ze rond de ruiperiode (mei-juni) kunnen foerageren. De 'natte' Oostvaardersplassen werden begin jaren tachtig uitgebreid met een droge rand van 2400 ha, waar nu runderen, koniks - zoals de paarden heten - en edelherten lopen, die het gebied openhouden.


Er is inmiddels al zo'n 25 jaar discussie over het dierenwelzijn. In de Oostvaardersplassen wordt gewerkt met zogenoemd 'vroeg reactief beheer' waarbij het individuele welzijn van het dier het uitgangspunt is. Als boswachters inschatten dat een grazer de winter niet zal overleven, wordt het dier afgeschoten om lijden te voorkomen. Dat gebeurt volgens een protocol waarbij de conditie en het gedrag van het dier een rol spelen, maar ook de verwachte weers- en terreinomstandigheden.


Tegenstanders vinden dat verzwakte grote grazers te lijden hebben van dit beleid, voorstanders zeggen dat de sterfte hoort bij de natuurlijke selectie onder dieren die in het wild leven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden