Vogelen in het Rijks

Vijftig vogelaars helpen het Rijksmuseum alle vogels op schilderijen en voorwerpen de juiste naam te geven. Kenner Ruud Vlek maakt een eerste ronde.

Spiegelkabinet  Dirk Froger

We staan voor een fraaie houten kast met gedecoreerde, gespiegelde deuren. Ruud Vlek: "Dit is een groot raadsel. Niet de vogels an sich - dat zijn onmiskenbaar Siberische witte kraanvogels. Maar de datering klopt niet met de historische feiten. Deze kast is in 1764 door de Amsterdammer Dirk Froger vervaardigd. Alleen: die witte kraanvogel werd pas zeven jaar later door een Duitse reiziger ontdekt. Dus rijst de vraag hoe de meubelmaker anno 1764 dit beest kan hebben getekend? Heeft dan toch al eerder iemand zo'n vogel naar Europa gehaald? Of heeft de vogel op een Japanse prent gestaan? Hoe het ook zij: de kunstenaar heeft wel een foutje gemaakt. Dat rood op de kop moet eigenlijk op het voorhoofd. Maar dat is de enige vergissing, verder is de vogel heel nauwkeurig getekend.

Tegenwoordig is de Siberische witte kraanvogel een van de meest bedreigde diersoorten ter wereld. De achttiende-eeuwse zoöloog Peter Simon Pallas vond de vogel in het westen van Siberië, maar daar is nu bijna geen kraanvogel meer over. Voor de domme lol knallen Iraniërs en Pakistanen de beesten af. Waarschijnlijk omdat ze een makkelijk doelwit zijn: groot, spierwit en op de grond niet vliegensvlug. Terwijl kraanvogels in het oosten van Azië van oudsher op handen worden gedragen."

De filosoferende ekster Melchior d'Hondecoeter

"De zeventiende-eeuwse grootmeester Melchior d'Hondecoeter overtreft allen op het gebied van vogelkunst. Virtuoos is hij in het in beeld brengen van hun houding, hun bewegingen. Dit stilleven met jachtbuit heet 'De filosoferende ekster'. Het museum heeft die ekster nog net een naam kunnen geven. Alle andere vogels zijn onbenoemd, terwijl dat ook doodgewone, inheemse vogels zijn. Hier zit leuk eendenspul tussen. Zoals die zwarte, die daar bijna onzichtbaar tegen de linkerzijde schurkt. Dat is een zwarte zee-eend. Die moet in de zeventiende eeuw in de Zuiderzee hebben gezwommen, ver van de kust. Na een zware storm zal er een dood zijn aangespoeld. En vervolgens opgezet en getekend. Ik zie meer fraaie eenden. Een zaagbek, een bergeend en een krakeend. Het zijn vrijwel allemaal lokale vogels uit Amsterdam en omgeving.

Voor een enigszins ervaren vogelaar is dit een vrij makkelijk stuk. Het zou een aardig examen zijn voor studentvogelaars. Alleen zo'n afzonderlijk veertje, rechtsonder op dit schilderij: dat is dus ongelooflijk ingewikkeld. Misschien is het van een kip, misschien een hop, misschien een grote trap. Daar is toch echt een veertjesdeskundige voor nodig."

Het drijvend veertje Melchior d'Hondecoeter

"Dit werk is de nachtwacht der vogelkunst. Het hele schilderij is opgehangen aan dat kleine, drijvende veertje op de voorgrond. Vrij veel goeie vogelsoorten zitten hiertussen, tropische en Nederlandse. Maar allemaal mannetjes: dat is te zien aan het kleurenpalet van hun verenkleden. Vrouwtjes moeten veilig kunnen broeden en gaan dus gekleed in schutkleur. De roze pelikaan springt in het oog. Ik zie een pijlstaarteend. Een grote zaagbek. Een roodhalsgans. Een smient. Een nonnetje, die zwart-witte. Een rotgans en een nijlgans. Die laatste, die komt oorspronkelijk uit Zuid-Afrika. Het is een verwilderde exoot. Vandaag de dag is-ie helemaal ingeburgerd in ons Amsterdamse milieu. Daarboven vliegt nog een wielewaal. Ook in statische vorm en zonder de klank van hun roep is het gros van de vogels niet moeilijk te herkennen. De Nederlandse kunstenaars stonden in een empirische traditie. Ze tekenden heel waarheidsgetrouw. Fantasievogels zitten er niet tussen. De schilderkunst was nauw verbonden met de ontdekkingen die op verre reizen werden gedaan.VOC-schepen namen exotische dieren mee terug, en die belandden vervolgens in Nederlandse menagerieën. Daar konden ze makkelijk worden opgetekend. Mits, natuurlijk, door een goed kunstenaar. Amateurs vallen direct door de mand."

Vogel bij rood blad  Kono Bairei

"Deze schets is van een Japanse kunstenaar. Daar zijn Japanners goed in, vogels tekenen. Maar de vogelsoort? Daar moet een handboek aan te pas komen. Die oogring: dat maakt het een brilvogel. Een Aziatische familie is dat, bestaande uit ik denk zo'n honderd soorten. Dit lijkt een beetje op een goudhaantje, die tussen de bladeren op zoek is naar insecten. Als ik nu thuis was had ik mijn zestiendelige vogelaarsboek geraadpleegd. Een kwestie van de juiste vogelfamilie vinden, en bladeren. Gelukkig is er ook een onlinevariant: de axibase. Eens zien... Kijk, deze getekende vogel komt niet overeen met de werkelijke soort. Die kleuren, die houding. Dat kopje. Al helemaal niet met de drie soorten die in Japan te vinden zijn. Dit is dus wel degelijk een half-fantasievogel."

Ook museaal meevogelen?

Ter ere van Werelddierendag organiseren het Rijksmuseum, Naturalis, ICT-innovatiebedrijf Commit/ en Wikimedia Nederland een 'digitale vogelaarsdag'. Kenners zullen zondag zo veel mogelijk beesten van hun juiste naam voorzien. Dit doen ze met behulp van een door Commit/ ontwikkelde app: de Accurator. Meehelpen? Ga naar www.accurator.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden