Recensie

Vogelboeken om heerlijk in te grasduinen

Penseeltekening van Erik van Ommen uit het boek 'Alle vogels' van Koos van Zomeren. Beeld Erik van Ommen

Jarenlange verbazing over vogels. En over hoe slim sommige vogels zijn, en andere ronduit dom. Twee recent verschenen boeken die de liefhebber niet mag missen.

Fenomenaal verzamelwerk

‘Alle vogels’
Koos van Zomeren
De Arbeiderspers,
884 blz. € 49,99.

Beeld RV

De zwarte stern danst, hij vliegt op spitzen. Telkens tilt hij zich op met zijn vleugels. Bij alle elegantie heeft deze beweging ook iets korzeligs, alsof hij vindt dat hij wel genoeg heeft gedaan om te laten zien hoe hij vliegt en niet begrijpt waarom hij ermee door moet gaan.’ Dit is een van de vele prachtige observaties uit het boek ‘Alle vogels’. Daarin is alles wat schrijver en columnist Koos van Zomeren ooit over vogels heeft geschreven, vanaf eind jaren zeventig, gebundeld. Het levert een fenomenaal boek op, prachtig geïllustreerd bovendien met penseeltekeningen van Erik van Ommen. Zijn vogels ogen zo beweeglijk dat ze van de pagina’s lijken te fladderen.

Het is een ideaal boek om in te grasduinen, langs al die stukjes en verhalen waarin Van Zomeren niet alleen scherp waarneemt en dat fijn verwoordt, maar ook geregeld in gaat op het natuurbeleid van dat moment en veel kennis verweeft. Dankzij de index is te zoeken naar ieders favoriete vogel. Omdat het boek zo’n lange periode bestrijkt, is ook goed te volgen hoe het sommige soorten vergaat. Zoals de weidevogels die het steeds moeilijker hebben gekregen, onder meer door het vroege maaien van de graslanden.

‘Halen de kemphaantjes 1990?’ vraagt Van Zomeren zich daarom in 1979 af. Op trektocht door de Arkemheense polder, bij Nijkerk, samen met iemand van Staatsbosbeheer ontdekt hij ‘een toernooiveldje van kemphanen’. “Daar stonden ze dan, die maffe beesten met een kleurenpracht die je in een nuchter Hollands landschap nauwelijks durft te verwachten. Onfatsoenlijk bijna, zo uitbundig zijn ze.” Toen al waren er nog maar 1500 broedende kemphanen in Nederland, tegen 6000 twintig jaar eerder.

In 2011 komt Van Zomeren op dit stukje terug. Hij herinnert zich de kemphanen in de Arkemheense polder en de kuikens ‘met hun als met glitter bestrooide verenpakjes’. Hij had ze nog af en toe gezien, maar de laatste tijd nooit meer. Toch, één keer in 2011. In de Workumerwaard, “stond daar toevallig één kemphaan in het weiland. Witte halskraag. Op de Nachtwacht staan een paar mannen met zo’n kraag. Een levend museumstuk. Ik bekeek hem een beetje meewarig.” Later besefte Van Zomeren dat dit heel goed de laatste kemphaan kon zijn geweest die hij zag in zijn leven. Een sombere constatering, maar loodzwaar wordt het niet. De verbazing en vrolijkheid over de vogels springen in het hele boek van de bladzijden.

Intelligente vogels passen zich aan

‘De genialiteit van vogels’
Jennifer Ackerman
Prometheus,
383 blz. € 24,99.

Beeld RV

Vogels heb je in soorten en maten. Maar je hebt ze ook slim, minder slim en ronduit dom. Neem de emoe. In de IQ-index van vogels die de Canadese bioloog/psycholoog en vogelkenner Louis Lefebvre in 2005 presenteerde, bungelt deze struisvogel onderaan. Waarmee een heus relletje was geboren, zo beschrijft de Amerikaanse wetenschapsjournaliste Jennifer Ackerman in ‘De genialiteit van vogels’. Want de emoe is de nationale vogel van Australië. Het relletje liep uiteindelijk met een sisser af toen een radioluisteraar belde naar een Australische radioshow, waar Lefebvre te gast was. Hij deed een Aboriginalwijsheid uit de doeken: als je, in een afgelegen gebied op de grond ligt met een been omhoog, komen de emoes vanzelf op je af, in de veronderstelling dat je een van hen bent.

Het zijn dit soort verhalen waarin Ackerman grossiert en die haar uitstekend geschreven boek leuk, toegankelijk maar ook leerzaam maken. Ackerman reist over de wereld om met prominente vogelonderzoekers te praten over intelligentie van vogels. Want dat vogels niet voor de poes zijn, anders dan veel uitdrukkingen als ‘praten als een kip zonder kop’ doen geloven, staat voor Ackerman buiten kijf. Voor wie niet op voorhand overtuigd is, draagt ze verbluffende voorbeelden aan. Voorbeelden die vaak, hoe leuk, bij YouTube te vinden zijn. Bijvoorbeeld over papegaai Alex, een slimme grijze roodstaart, die absoluut qua intelligentie niet onderdoet voor dieren die we sowieso al redelijk hoog hebben zitten, zoals apen. 

Alex beheerste een vocabulaire van honderden Engelse termen voor objecten, kleuren en vormen. Hij kon abstract denken, snapte bijvoorbeeld wat ‘hetzelfde’ en ‘verschillend’ was, en kon ook goed tellen. Of neem wipsnavelkraai 007 – kraaien zijn koplopers in het lijstje van Lefebvre –, waar ook indrukwekkende proeven mee zijn gedaan. 007 wist binnen tweeënhalve minuut een ongelooflijk ingewikkeld ‘achttrapspuzzeltje’ op te lossen om aan een beloning (een stukje vlees) te komen. Een puzzel die 007 oplost door met een werktuig een ander werktuig te pakken; dankzij dat laatste werktuig, lukt het de buit te bereiken. Een proef die laat zien dat de kraai een abstract begrip heeft van wat een werktuig vermag, zo concludeert de onderzoeker.

Vraag is natuurlijk: waardoor is de ene vogel zo slim en de andere zo dom? Lefebvre ziet vooral het aanpassings- en innovatievermogen van vogels als maatstaf voor intelligentie. De mus, die zich na de introductie in 1889 in Noord-Amerika zeer snel wist aan te passen aan zeer uiteenlopende natuurlijke omstandigheden in Canada en de VS, is daarvan een geslaagd voorbeeld. Maar andere vogels legden het juist af.

Het antwoord zoeken wetenschappers toch vooral in de hersenen. Niet zozeer in de omvang daarvan, maar meer in de sfeer van wat er gebeurt op het niveau van neuronen, zo blijkt. Na alle hersenonderzoek als verklaring voor het menselijk gedrag is nu dus de vogel aan de beurt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden