Vogel of boer: whodunit

Jury of rechter zouden er niet uitkomen, mocht de trekvogel terechtstaan. Is hij nu wel of niet schuldig aan de verspreiding van het vogelgriepvirus H5N1, eerst van oost naar west in China en later vanuit Azië naar Afrika? En voor meer zekerheid hoeft de toga zich niet tot de wetenschap te wenden – die heeft louter een vraagteken in de aanbieding.

Misschien zijn trekvogels medeschuldig, misschien een beetje schuldig, misschien zijn ze zelf slachtoffer. Zo breed is het scala nog, na maanden onderzoek.

In mei vorig jaar kregen trekvogels de zwartepiet toegespeeld, na uitbraak van de ziekte onder Indische ganzen rond het meer van Quinghai in West-China. Dat reservaat ligt ver van de pluimveebedrijven waar sinds 2003 vogelgriep heerst. Geïnfecteerde ganzen moesten vanuit Zuid-China naar Quinghai zijn komen vliegen en de hele boel er hebben besmet.

Maar begin dit jaar suggereerde Nature dat ongebreideld kippentransport de verspreiding van het virus door Azië beter kan verklaren. Zo zou het virus in 2004 ook van China naar Tibet, 1500 kilometer verderop, zijn overgestoken. Het reist per spoor, vermoedde Nature – vanuit Zuid-China lopen verscheidene verbindingen naar Kazachstan, Rusland en Oost-Europa. En, opvallend: Aziatische landen (Zuid-Korea en Maleisië) die import van kippen uit besmette landen verbieden, zijn virusvrij.

Nee, de trekvogel is niet de bezorger van het onheil, maar slachtoffer. In het geval van de Indische gans bij het Quinghai-meer zou dat best kunnen.

Een paar weken terug werd bekend dat vlakbij dit ’afgelegen’ reservaat Indische ganzen op grote schaal worden gefokt, om ze te domesticeren en om wilde populaties op peil te houden. Kwam het virus misschien van die fokkerij?

Bij zoveel onzekerheid is er ruimte voor geloof en hoop; hoop dat de trekkers vrijuit gaan. De Indische gans moet nog op het eindoordeel wachten, maar ornithologen betwijfelen of trekvogels het virus werkelijk over grote afstanden kunnen verplaatsen. De trek dit voorjaar van Afrika naar Europa leidde immers niet tot uitbraken. En eerder verwachte virusexplosies in India en het Midden-Oosten bleven eveneens uit.

Ward Hagemeijer van natuurbeschermingsorganisatie Wetlands International pleitte onlangs in The New York Times de trekvogel vrij. Om te beginnen trof Wetlands deze winter in monsters van duizenden wilde vogels in Afrika geen H5N1 aan. En juist tijdens de piek van de trek naar Europa afgelopen voorjaar vond men amper griepvogels: één besmette fuut in Denemarken, een valk in Duitsland en een paar geïnfecteerde zwanen in Frankrijk. Dan begin je toch te vermoeden dat de eerdere Europese gevallen, in februari, niet op het conto van trekvogels uit Afrika komen.

„Ja, hoor, ontkennen maar”, moppert een commentator in NewScientist, „de waarheid kan pijnlijk zijn.” Suggereer maar weer dat het virus in het Duitse reservaat afkomstig was van Turks kippenafval dat als mest is gebruikt. Dat krijg je als de ornitholoog niet op zijn rede vaart maar op een gevoel afgaat: het gevoel dat trekvogels puur zijn, te zuiver om zoiets smerigs als een virus rond te brengen.

Dan word je blind voor bewijzen. De virusstam die van het Quinghai-meer naar Rusland, Turkije, Oekraïne en Roemenië reisde, is nooit in kippen in Oost-Azië aangetroffen. En het virus dat uit (een bescheiden aantal) wilde vogels in West-Europa is geïsoleerd, was van het Quinghai-type. Niet des kips dus.

Wil je nog duidelijker bewijs? Helaas, de ornitholoog zit nog in de ontkennende fase, briest de commentator in NewScientist. Dat de trek uit Afrika in Europa niet tot grote uitbraken leidde, zegt niet zoveel: wacht maar, het is zeer waarschijnlijk dat een paar besmette exemplaren de komende zomer talloze vogels infecteren, en de piek zich in het najaar openbaart. In plaats van ontkennen, zouden ornithologen op grond van hun kennis moeten voorspellen hoe het virus zich verder zal verspreiden.

Overdreven doemdenken? Een gezelschap van meer dan driehonderd wetenschappers kwam er eind mei tijdens een congres in Rome niet uit. Als het virus in 2003 al zo rondwaarde in Zuid-Azië, waarom brachten trekvogels het dan pas afgelopen jaar in Afrika en dit voorjaar mondjesmaat in Europa?

En waar baseren we hun schuld op: op wat dooie zwanen, toch niet de grootste trekkers. Of zijn andere vogels medeverantwoordelijk? Aanklager en verdediger bekampen elkaar voorlopig nog in het duister.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden