Voetbal is vrede in het 'verloren' Afrika

AMSTERDAM - Sportsuccessen als van de Liberiaan George Weah kunnen de nationale trots van Afrikaanse landen opkrikken. Een gewoon potje voetbal kan getraumatiseerde jongeren weer plezier in het leven geven. Maar de voetbalmedaille heeft ook een andere kant: in Rwanda speelden voetbalclubs een grote rol bij de organisatie van de volkerenmoord. Als Ruud Gullit een Tutsi zou zijn geweest, hadden ze hem niet gespaard.

Dit schrijven de journalist Marc Broere en antropoloog Roy van der Drift in hun boek 'Afrika Voetbalt!', dat vandaag in de Amsterdamse Arena wordt aangeboden aan minister Pronk van ontwikkelingssamenwerking. Met het oog op de wereldkampioenschappen in Frankrijk volgend jaar, waaraan een recordaantal van vijf Afrikaanse landen mag meedoen, waarschuwen ze Europa voor deze geduchte tegenstanders.

Afrika wordt meestal 'een verloren continent' genoemd, maar op het voetbalveld wint het snel terrein. Zo veroverde Nigeria afgelopen zomer Olympisch goud door Argentinië te verslaan, en werd in 1995 George Weah als eerste Afrikaan benoemd tot beste voetballer van de wereld.

Dat in de Europese competities al 350 Afrikanen meespelen, heeft volgens Broere en Van der Drift de sfeer in de stadions duidelijk veranderd. Afrikanen houden van entertainment, en niet van de beheerste tactiek van overspelen en 'breed leggen'. Ze willen flitsende acties en minstens langs drie verdedigers voordat ze afspelen. Om vervolgens een doelpunt te vieren met danspasjes (George, Kanu), een ontbloot torso (Obiku) of de beroemde shuffle waarmee veteraan Milla van Kameroen tijdens het WK '94 de hele wereld amuseerde.

“In het dorp hebben we allerlei maskerades en dansen, waarbij je enorm veel beweegt: springen, dansen, stappen. Hierdoor krijg je een natuurlijke lenigheid. Vergelijk dat eens met het Europese stijldansen”, zegt ex-Feyenoorder Mike Obiku uit Nigeria in een van de interviews in het boek die moeten duidelijk maken waar hun talent vandaan komt.

Voetbal speelt een grote rol in het dagelijks leven in Afrika, zo blijkt uit de reportages uit Senegal, Ghana en Zambia vol magie, rituelen en meisjes langs de zijlijn. In veel landen is de voetbalcompetitie een van de weinige dingen die gesmeerd loopt. Zo is het in Senegal een eer om als vrijwilliger te mogen meewerken aan de Navetanes, de jaarlijkse wedstrijden tussen dorpen. Zelfs de onafhankelijkheidsbeweging houdt zich rustig in de twee maanden dat de rebellen naar huis moeten om te voetballen.

AC Milan-speler Weah, die uit een land komt met een van de wreedste burgeroorlogen in Afrika, denkt dat voetbal echt tot vrede en verbroedering leidt. “Voetballers zijn vredesstichters, we zijn de trots van de natie, naar ons wordt geluisterd”, zei hij ooit in Voetbal International. Weah besteedt dan ook veel geld aan het nationale team, alsmede aan Liberiaanse vluchtelingen, aldus een Liberiaanse journalist. “Telkens als het nationale team speelt, zwijgen de geweren”, beweert hij.

Mandela

Ook in Zuid-Afrika moet sport verbroederen. Blank en zwart zouden vorig jaar samen de grote successen (wereldkampioen rugby en de Afrika-cup voetbal) hebben gevierd. Die innigheid wordt overdreven voorgesteld, maar president Mandela - zelf een groot sportliefhebber - zet zich wel in voor integratie door sport.

Sportsuccessen kweken immers nationale trots, vindt ook minister Pronk. “Natievorming is een belangrijk aspect van ontwikkeling. Bijna geen enkel Afrikaans land heeft als natie een lange geschiedenis”, zegt Pronk. Toch geeft Nederland weinig geld aan sportondersteuning in Afrika, zeker in vergelijking met Duitsland en de VS (en China dat overal in Afrika stadions bouwt). Volgens Pronk komt dat doordat hulporganisaties nauwelijks iets aan sport doen. Voordat je een vliegtuig vol voetballen naar Rwanda stuurt, moet er volgens hem eerst een structuur zijn. Hij nodigt basisbewegingen uit om aanvragen voor sportprojecten in te dienen. “Dan heb ik daar echt veel geld voor beschikbaar.”

Voetbal kan namelijk ook dienen als therapie. De Rwandese jongeren die hun familie verloren bij de volkerenmoord in 1994, moeten weer plezier in het leven krijgen, betoogt de Rwandese minister van sport. Hij hoopt dat voetbal helpt bij verbroedering tussen Hutu's en Tutsi's. Maar wrang genoeg toont de reportage uit Rwanda ook duidelijk dat de voetbalclubs instrument waren bij de organisatie van massamoorden. Vrijwel elke clubvoorzitter was een Hutu-extremist die spelers en supporters aanzette tot gruwelen. Etnische haat won van nationale trots, zegt de vice-voorzitter van de Rwandese voetbalbond op de vraag of Ruud Gullit gespaard zou zijn als hij een Tutsi was. “Als mannen zelfs hun eigen vrouw vermoorden, waarom zou Ruud Gullit dan gespaard zijn?”

Misbruik

De Nigeriaanse dictator, generaal Abacha, is ook een van de lieden die voetbal misbruiken. De olympische overwinning afgelopen zomer kwam hem goed uit na de kritiek op het ophangen van Ken Saro-Wiwa. Het nationale feest nam de onrust onder de bevolking weer even weg.

Europese trainers als Ruud Krol, Clemens Westerhof en Jo Bonfrère hebben of hadden het in Afrika vaak zwaar. Sommige voetbalbestuurders gedragen zich als dictators en een greep uit de kas is gewoon. Ministers komen ook vaak vertellen wie je moet opstellen, aldus Bonfrère, ex-bondscoach van Nigeria. Krol zei na zijn avonturen met het Egyptische team: “Een contract duurt maar 90 minuten.”

Omgedraaid hebben Afrikaanse spelers het in Europa ook niet altijd makkelijk, zo blijkt uit de verhalen over racisme, heimwee en de wurgcontracten die ze als naïeve beginnelingen met inhalige voetbalmakelaars ondertekenden. In deze omstandigheden is het maar de vraag of een Afrikaans land ooit wereldkampioen kan worden. De Duitse trainer Joachim Fickert is daar pessimistisch over: “In gezondheidszorg of voeding zullen deze landen een steeds grotere achterstand op Europa krijgen”, aldus Fickert.

Maar Bonfrère ziet in de armoedige omstandigheden juist een sleutel voor succes. Trainen met zachte ballen, op slechte velden en jongetjes die nog op straat voetballen en niet achter de computer zitten, dat maakt volgens hem dat in Afrika de Cruijffs van de toekomst rondlopen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden